“Bươn Xao” trong tiếng Thái có nghĩa là “trăng ngày 20” - thời khắc trăng tròn và sáng nhất trong tháng, biểu tượng của sự viên mãn, sum vầy. Từ xa xưa, người Thái đã xem ánh trăng không chỉ là một hiện tượng tự nhiên mà còn là biểu tượng thiêng liêng của sự sinh sôi, của vòng tuần hoàn vĩnh cửu của đất trời. Chính vì vậy, lễ hội Bươn Xao được tổ chức vào dịp này mang ý nghĩa cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đồng thời là dịp để cộng đồng gắn kết, sẻ chia và cùng nhau hướng về cội nguồn.
Theo truyền thống, lễ hội Bươn Xao bắt nguồn từ lễ giỗ Mẫu - một nghi lễ tâm linh quan trọng của đồng bào dân tộc Thái, nhằm tưởng nhớ người có công khai sinh ra cộng đồng. Qua thời gian, ý nghĩa của lễ hội được mở rộng, trở thành dịp để nhân dân địa phương tri ân các bậc tiền nhân, đặc biệt là công lao to lớn của Lê Lợi cùng nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc đấu tranh chống giặc Minh xâm lược.
Lịch sử ghi dấu, cách đây gần 600 năm, vùng đất Tiên Đồng từng là một trong những địa bàn chiến lược của Khởi nghĩa Lam Sơn. Dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi, nghĩa quân Lam Sơn đã chọn nơi đây làm điểm dừng chân, tập kết lực lượng và chuẩn bị cho những trận đánh lớn ở miền Tây xứ Nghệ. Trong những ngày tháng gian nan ấy, đồng bào các dân tộc nơi đây, đặc biệt là người Thái, đã một lòng theo nghĩa quân, góp sức người, sức của, lương thảo, thậm chí cả voi chiến, ngựa chiến để phục vụ cho cuộc kháng chiến.
Những địa danh còn lưu giữ đến hôm nay như Bãi Tập Mạ, Tập Quyền, đồng Tủ Thuốc (thuộc xã Nghĩa Phúc cũ), Song Đồng Ngọc Nữ (xã Nghĩa Hợp cũ), đường hào Lê Mật (xã Giai Xuân cũ), hay đặc biệt là thành Lê Lợi ở núi Pù Pán (bản Ỏn, nay thuộc xã Tiên Đồng) không chỉ là những chứng tích lịch sử mà còn là niềm tự hào của người dân địa phương. Mỗi địa danh là một câu chuyện, một lát cắt ký ức về những ngày tháng hào hùng, nơi tinh thần đoàn kết quân - dân đã làm nên chiến thắng vang dội tại thành Trà Lân.
Sau chiến thắng ấy, nhân dân địa phương đã tổ chức lễ khao quân, vừa để mừng công, vừa để tri ân nghĩa quân. Dần dần, lễ khao quân được gìn giữ, bồi đắp qua nhiều thế hệ và phát triển thành lễ hội Bươn Xao như ngày nay. Từ ngày 17 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch, không gian xã Tiên Đồng trở nên rộn ràng, náo nức với hàng loạt hoạt động mang đậm sắc màu văn hóa truyền thống.
Phần lễ của Bươn Xao được tổ chức trang nghiêm, thể hiện sự thành kính đối với tổ tiên và các bậc tiền nhân. Người dân chuẩn bị lễ vật chu đáo, dâng lên Mẫu và các vị anh hùng dân tộc, cầu mong cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Trong không gian linh thiêng, tiếng chiêng, tiếng trống hòa quyện cùng lời khấn nguyện tạo nên một bầu không khí vừa trang trọng, vừa ấm áp, kết nối giữa quá khứ và hiện tại.
Phần hội lại là bức tranh sinh động của đời sống văn hóa cộng đồng. Những điệu múa xòe mềm mại, uyển chuyển, những làn điệu dân ca Thái ngân vang giữa núi rừng, những trò chơi dân gian như ném còn, kéo co, đánh cồng chiêng… tất cả tạo nên một không gian lễ hội rực rỡ, cuốn hút. Người già, người trẻ, trai gái trong bản cùng hòa mình vào vòng xòe đoàn kết, tay trong tay dưới ánh trăng tròn, như xóa nhòa mọi khoảng cách, gắn kết cộng đồng trong niềm vui chung.
Không chỉ là nơi bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội Bươn Xao còn là dịp để quảng bá hình ảnh quê hương Tiên Đồng đến với du khách gần xa. Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương, lễ hội ngày càng được tổ chức quy mô, bài bản hơn, gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến đây không chỉ được hòa mình vào không khí lễ hội mà còn có cơ hội trải nghiệm đời sống văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái, thưởng thức những món ăn truyền thống, khám phá cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ.
Trong dòng chảy của thời gian, dù xã hội có nhiều đổi thay, nhưng lễ hội Bươn Xao vẫn giữ được những giá trị cốt lõi, trở thành sợi dây kết nối giữa các thế hệ. Đó không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là không gian nuôi dưỡng tâm hồn, hun đúc tình yêu quê hương, đất nước cho mỗi người dân.
Có thể nói, lễ hội Bươn Xao là một di sản văn hóa sống động, phản ánh sinh động đời sống tinh thần của cộng đồng dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An. Ánh trăng Bươn Xao mỗi năm lại tròn đầy, soi sáng núi rừng, soi sáng cả những giá trị truyền thống đang được gìn giữ và phát huy. Và trong ánh trăng ấy, người ta không chỉ thấy vẻ đẹp của thiên nhiên, mà còn thấy được chiều sâu của lịch sử, của văn hóa và của một cộng đồng luôn biết trân trọng quá khứ để hướng tới tương lai.
Lễ hội Bươn Xao, vì thế, không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn là biểu tượng của bản sắc, của niềm tự hào và của sức sống bền bỉ của con người nơi miền Tây xứ Nghệ.
