Dấu ấn tín ngưỡng trên vùng đất cổ Hoa Phẩm
Vùng đất Xuân Lam trước đây, nay thuộc phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, gắn với không gian văn hóa cổ Hoa Phẩm, từng được biết đến qua các tên gọi như Quả Phẩm, Tam Chế, Tam Đăng và Tam Xuân.
Nằm trong khu vực có cảnh quan núi non thuộc dãy Hồng Lĩnh, hướng ra vùng sông Lam, nơi đây lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa, tín ngưỡng dân gian. Qua các thế hệ, hệ thống đền, chùa, miếu thờ đã trở thành một phần đời sống tinh thần của cư dân địa phương.
Trong số các địa điểm thờ tự được nhắc đến có chùa Kim Liên, chùa Am Dong, chùa Bạch Đế cùng nhiều đền, miếu gắn với truyền thống thờ thần, thờ nhân vật lịch sử và những người có công với cộng đồng. Nổi bật trong hệ thống này là Đền Chính, còn gọi là Thủy Quốc Linh Từ.
Thủy Quốc Linh Từ và truyền thống thờ thần sông nước
Theo tư liệu truyền miệng tại địa phương, Thủy Quốc Linh Từ có lịch sử lâu đời, gắn với tín ngưỡng thờ các vị thần thuộc Thủy phủ. Trong đó, Đức Vua Thủy Phủ và Đức Vua Cha Bát Hải Đồng Đình là những vị thần được cộng đồng tôn kính.
Tên gọi Đền Chính được người dân sử dụng để phân biệt ngôi đền với các địa điểm thờ tự khác trong vùng. Theo cách lý giải dân gian, đây từng là nơi diễn ra những dịp tế lễ quan trọng, có sự tham gia của các đền lân cận.
Không gian thờ tự còn phối thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, nhân vật lịch sử được nhân dân tôn kính với danh hiệu Đức Thánh Trần.
Các nghi lễ tại đền gắn với mong ước về cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi và sự yên ổn của cộng đồng. Những thực hành tín ngưỡng này phản ánh mối liên hệ giữa đời sống cư dân vùng sông nước với hệ thống thần linh được tôn thờ trong văn hóa dân gian.
Những câu chuyện dân gian gắn với di tích
Bên cạnh hoạt động thờ tự, Thủy Quốc Linh Từ còn gắn với nhiều truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng. Một số câu chuyện đề cập đến công chúa Huyền Trân và sự phù trợ của các vị thần trong những biến cố lịch sử tại vùng đất Hoan Châu.
Đây là những lớp ký ức dân gian có ý nghĩa trong đời sống văn hóa địa phương. Tuy nhiên, các câu chuyện truyền thuyết cần được phân biệt với sự kiện lịch sử đã được xác nhận bằng sử liệu.
Việc sưu tầm, ghi chép và đối chiếu những câu chuyện này với tài liệu lịch sử, văn hóa sẽ góp phần làm rõ quá trình hình thành di tích, đồng thời giúp bảo tồn các giá trị phi vật thể gắn với cộng đồng.
Nỗ lực phục dựng và phát huy giá trị di sản
Trải qua thời gian, tác động của thiên nhiên và những biến động lịch sử, công trình Thủy Quốc Linh Từ từng xuống cấp nghiêm trọng.
Theo thông tin được cung cấp về quá trình phục dựng, đầu năm Giáp Thìn 2024, cấp ủy, chính quyền xã Xuân Lam trước đây đã vận động các nguồn lực xã hội hóa nhằm khôi phục ngôi đền, đồng thời sưu tầm, phục dựng các nghi lễ truyền thống gắn với di tích.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị Đền Chính - Thủy Quốc Linh Từ cần gắn với công tác quản lý di tích, gìn giữ cảnh quan, nghiên cứu tư liệu và trao truyền những thực hành văn hóa phù hợp cho thế hệ trẻ.
Khi được bảo tồn đúng hướng, di tích không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân mà còn góp phần gìn giữ ký ức cộng đồng, làm phong phú đời sống văn hóa và tạo thêm nguồn lực cho phát triển du lịch văn hóa tại địa phương.
Bảo tồn di sản vì thế không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc, mà còn là quá trình tiếp nối những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần đã được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ.
