Nằm trong không gian Khu di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp, thuộc ấp Gò Tháp, xã Đốc Binh Kiều, tỉnh Đồng Tháp, Miếu Bà Chúa Xứ là địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng có ý nghĩa quan trọng đối với người dân địa phương. Hằng năm, vào dịp rằm tháng 3 âm lịch, nơi đây đón đông đảo người dân và khách thập phương về tham dự Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp.
Được hình thành từ đời sống tín ngưỡng dân gian, lễ hội mang đậm dấu ấn văn hóa Nam Bộ, phản ánh quá trình khai phá, định cư và xây dựng cuộc sống của các thế hệ cư dân trên vùng đất Đồng Tháp Mười.
Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ gắn với đời sống cư dân Nam Bộ
Thờ Bà Chúa Xứ là một hình thức tín ngưỡng dân gian có mối liên hệ với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Trong tâm thức cộng đồng, Bà Chúa Xứ được tôn kính như vị thần bảo hộ vùng đất, đại diện cho mong ước về sự bình an, che chở và cuộc sống thuận hòa.
Đối với người dân Đồng Tháp Mười, việc thờ phụng Bà Chúa Xứ không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn gửi gắm những nguyện vọng gần gũi với đời sống thường ngày như quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình ấm no và quê hương phát triển.
Tín ngưỡng này cũng phản ánh sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên trong quá trình khai phá vùng đất Nam Bộ. Trải qua nhiều thế hệ, những phong tục, nghi thức thờ cúng được cộng đồng duy trì, trở thành một bộ phận trong đời sống tinh thần và bản sắc văn hóa địa phương.
Theo tư liệu và truyền kể tại địa phương, việc thờ Bà Chúa Xứ Gò Tháp đã có từ đầu thế kỷ XX. Khoảng năm 1914, người dân cùng đóng góp công sức dựng một ngôi miếu nhỏ bằng vật liệu đơn sơ để làm nơi thờ phụng.
Do ảnh hưởng của chiến tranh, công trình ban đầu bị phá hủy. Đến năm 1973, người dân xây dựng lại miếu trên nền đất cũ. Sau đó, ngôi miếu tiếp tục được di dời và tu sửa qua nhiều giai đoạn. Năm 1996, Miếu Bà Chúa Xứ được chuyển về vị trí hiện nay, xây dựng kiên cố và trang nghiêm hơn.
Từ một cơ sở tín ngưỡng dân gian hình thành trong cộng đồng cư dân địa phương, Miếu Bà Chúa Xứ ngày nay đã trở thành một địa điểm quan trọng trong không gian văn hóa, lịch sử và tâm linh của Khu di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp.
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp với những nghi thức truyền thống đặc sắc
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 3 âm lịch hằng năm, gồm hai phần chính là phần lễ và phần hội.
Trong đó, phần lễ do Ban Hội hương Gò Tháp thực hiện, với hệ thống nghi thức được duy trì theo phong tục truyền thống. Các nghi lễ tiêu biểu gồm: cúng cơm chay, tắm Bà Chúa Xứ, cúng cầu an, Thỉnh Sanh, cúng Thần Nông và Chánh tế Bà Chúa Xứ.
Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa riêng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Bà Chúa Xứ, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi và sự phát triển của quê hương.
Trong những ngày diễn ra lễ hội, Miếu Bà Chúa Xứ là nơi tập trung nhiều hoạt động nghi lễ quan trọng. Bên cạnh đó, các địa điểm thuộc quần thể di tích Gò Tháp cũng tổ chức những hoạt động phù hợp với chức năng và giá trị lịch sử, văn hóa riêng, tạo nên không gian tham quan, chiêm bái phong phú cho du khách.
Đáng chú ý, Gò Tháp không chỉ có giá trị về tín ngưỡng dân gian mà còn lưu giữ nhiều dấu tích khảo cổ của nền văn hóa Óc Eo. Trong không gian di tích còn có các công trình và địa điểm tín ngưỡng, tôn giáo như đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều và Chùa Tháp Linh.
Sự hiện diện của các di tích lịch sử, công trình tín ngưỡng và dấu tích văn hóa Óc Eo góp phần tạo nên một không gian văn hóa đa tầng, phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa và sự phát triển đời sống tinh thần của cư dân qua nhiều thời kỳ.
Không gian văn hóa cộng đồng với nhiều hoạt động nghệ thuật, vui chơi
Song hành với các nghi thức tín ngưỡng, phần hội mang đến nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sinh hoạt cộng đồng, tạo không khí sôi nổi trong suốt thời gian tổ chức.
Người dân và du khách có dịp thưởng thức các chương trình biểu diễn cải lương, đờn ca tài tử, Hò Đồng Tháp, múa lân - sư - rồng cùng nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đặc trưng của vùng Nam Bộ.
Các hoạt động triển lãm hình ảnh về di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh và giới thiệu những bộ sưu tập cổ của tỉnh Đồng Tháp cũng được tổ chức nhằm giúp công chúng tìm hiểu sâu hơn về vùng đất, con người và những giá trị văn hóa địa phương.
Bên cạnh đó, các trò chơi dân gian, hoạt động thể dục thể thao, gian hàng trưng bày sản phẩm du lịch, đặc sản ẩm thực và giới thiệu các tour, tuyến tham quan góp phần làm phong phú trải nghiệm của khách hành hương.
Việc kết hợp giữa hoạt động tín ngưỡng với các chương trình văn hóa, nghệ thuật đã giúp lễ hội trở thành không gian giao lưu rộng mở. Đây là dịp để người dân gặp gỡ, gắn kết cộng đồng, đồng thời giới thiệu những nét đẹp trong phong tục, tập quán và đời sống văn hóa của cư dân Đồng Tháp Mười đến bạn bè, du khách gần xa.
Qua nhiều năm tổ chức, lễ hội đã thu hút đông đảo khách thập phương đến chiêm bái, cầu an và tham gia các hoạt động văn hóa. Sức lan tỏa của lễ hội cho thấy vai trò quan trọng của những sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống trong việc duy trì mối liên kết cộng đồng.
Được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Một dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tại Gò Tháp là ngày 27/6/2025, khi Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định đưa Lễ hội truyền thống Lễ giỗ Thiên hộ Dương và Đốc Binh Kiều cùng Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo phạm vi địa danh được xác định tại thời điểm ghi danh, các lễ hội gắn với địa bàn xã Tân Kiều và xã Mỹ Hòa, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp trước đây. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa bàn liên quan hiện thuộc xã Đốc Binh Kiều và xã Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp.
Việc được ghi danh là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây cũng là niềm tự hào của chính quyền và Nhân dân địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, phát huy giá trị di sản trong đời sống hiện đại.
Đối với Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp, việc trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ có ý nghĩa về mặt danh hiệu mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm gìn giữ phong tục, nghi lễ và những giá trị văn hóa truyền thống.
Phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch Đồng Tháp
Trong bối cảnh du lịch văn hóa và du lịch tâm linh ngày càng được quan tâm, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp có nhiều điều kiện để trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của tỉnh Đồng Tháp.
Với lợi thế nằm trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp, lễ hội có thể kết nối với các hoạt động tham quan, tìm hiểu lịch sử, khám phá di tích khảo cổ Óc Eo và trải nghiệm đời sống văn hóa cộng đồng vùng Đồng Tháp Mười.
Sự kết hợp giữa các giá trị tín ngưỡng, lịch sử, khảo cổ và nghệ thuật dân gian tạo nên sức hấp dẫn riêng cho điểm đến. Qua đó, du khách không chỉ được tham gia các hoạt động lễ hội mà còn có cơ hội hiểu thêm về quá trình hình thành, phát triển của vùng đất Nam Bộ.
Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển bền vững, công tác bảo tồn cần được đặt lên hàng đầu. Việc tổ chức lễ hội phải tôn trọng các nghi thức truyền thống, bảo đảm môi trường văn hóa lành mạnh, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và hạn chế những yếu tố làm biến dạng giá trị nguyên bản của di sản.
Từ ngôi miếu dân gian được người dân dựng lên cách đây hơn một thế kỷ, tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ Gò Tháp đã trở thành một nét văn hóa tâm linh có sức sống bền bỉ trong cộng đồng. Ngày nay, lễ hội không chỉ là điểm hẹn của những người hành hương mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, phong tục và bản sắc văn hóa vùng Đồng Tháp Mười.
Bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp vì thế không đơn thuần là gìn giữ một hoạt động tín ngưỡng truyền thống, mà còn là cách tiếp nối di sản của cha ông, góp phần quảng bá hình ảnh Đồng Tháp và khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
