Huế phát huy giá trị di sản văn hóa, xây dựng đô thị di sản và hướng tới trở thành trung tâm văn hóa - du lịch đặc sắc tầm cỡ quốc tế

Tóm tắt: Với hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng và giàu bản sắc, thành phố Huế có nhiều điều kiện để phát triển theo hướng đô thị di sản, trung tâm văn hóa – du lịch đặc sắc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc địa phương mà còn tạo nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành động lực phát triển, Huế cần tiếp tục đổi mới phương thức quản lý, nâng cao hiệu quả khai thác, gắn kết bảo tồn với phát triển công nghiệp văn hóa và bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng.

Từ khóa: Di sản văn hóa; đô thị di sản; phát triển bền vững; kinh tế di sản; công nghiệp văn hóa; thành phố Huế.

1. Đặt vấn đề

Trong xu thế phát triển hiện nay, văn hóa và di sản ngày càng được nhìn nhận không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội. Nhiều địa phương đã lựa chọn khai thác lợi thế văn hóa, lịch sử và cảnh quan để xây dựng thương hiệu, phát triển du lịch, dịch vụ và các ngành công nghiệp văn hóa.

Huế là một trong những địa phương có điều kiện đặc biệt thuận lợi cho định hướng phát triển này. Với bề dày lịch sử, hệ thống di tích kiến trúc, di sản văn hóa phi vật thể, cảnh quan thiên nhiên và đời sống văn hóa cộng đồng phong phú, Huế sở hữu những giá trị đặc trưng khó có thể thay thế.

Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/1/2025 mở ra không gian và yêu cầu phát triển mới. Trong đó, xây dựng Huế trở thành đô thị di sản, trung tâm văn hóa – du lịch đặc sắc không chỉ là định hướng phát triển kinh tế mà còn là yêu cầu đặt ra đối với công tác bảo tồn, quản lý và phát huy các giá trị văn hóa.

Vấn đề quan trọng là làm thế nào để vừa gìn giữ được tính nguyên gốc, bản sắc của di sản, vừa phát huy hiệu quả các giá trị đó trong đời sống đương đại. Đây là nội dung có ý nghĩa thiết thực đối với chiến lược phát triển bền vững của thành phố Huế.

2. Di sản văn hóa – nền tảng và lợi thế phát triển của thành phố Huế

Di sản văn hóa là kết tinh của lịch sử, tri thức, kinh nghiệm và sức sáng tạo của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Đối với Huế, di sản không chỉ hiện diện trong các công trình kiến trúc, di tích lịch sử mà còn được lưu giữ trong nghệ thuật, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa được trao truyền trong đời sống.

Nổi bật trong hệ thống di sản của Huế là Quần thể di tích Cố đô Huế, được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 1993. Cùng với đó là Nhã nhạc cung đình Huế, Mộc bản triều Nguyễn, Châu bản triều Nguyễn, Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế và nhiều di sản tư liệu, văn hóa phi vật thể có giá trị quốc tế.

Hệ thống di sản này tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, phản ánh sự phát triển của lịch sử dân tộc và những giá trị đặc trưng của văn hóa Việt Nam.

Bên cạnh di sản cung đình, Huế còn có hệ thống chùa cổ, nhà vườn, làng nghề truyền thống, lễ hội dân gian, nghệ thuật Ca Huế, ẩm thực và các không gian văn hóa cộng đồng. Sự kết hợp giữa văn hóa cung đình và văn hóa dân gian đã tạo nên diện mạo riêng của vùng đất cố đô.

Xét trên phương diện phát triển, đây là nguồn tài nguyên có khả năng tạo ra nhiều giá trị. Di sản có thể trở thành cơ sở để phát triển du lịch văn hóa, tổ chức sự kiện, sản xuất sản phẩm thủ công, phát triển nghệ thuật biểu diễn, thiết kế sáng tạo và các sản phẩm văn hóa số.

Điều đáng chú ý là những giá trị này không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau. Một hành trình du lịch tại Huế có thể kết nối tham quan di tích với thưởng thức Nhã nhạc, trải nghiệm ẩm thực, tìm hiểu nghề truyền thống và khám phá đời sống văn hóa cộng đồng.

Vì vậy, lợi thế của Huế không chỉ nằm ở số lượng di tích hay danh hiệu di sản mà còn ở khả năng kết nối các nguồn lực văn hóa thành những sản phẩm và trải nghiệm có giá trị.

3. Những kết quả trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Huế đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhiều công trình thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế được đầu tư tu bổ, phục hồi, góp phần từng bước khôi phục diện mạo của các công trình kiến trúc cung đình.

Các dự án trùng tu Điện Thái Hòa, Điện Kiến Trung và những hạng mục thuộc Đại Nội Huế cho thấy nỗ lực của địa phương trong việc kết hợp bảo tồn giá trị lịch sử với nâng cao chất lượng phục vụ khách tham quan.

Cùng với di sản vật thể, các loại hình di sản phi vật thể cũng được quan tâm bảo vệ và phát huy. Nhã nhạc cung đình, Ca Huế, lễ hội truyền thống, nghề thủ công và nghệ thuật ẩm thực tiếp tục được duy trì thông qua các hoạt động biểu diễn, truyền dạy và tổ chức sự kiện văn hóa.

Đặc biệt, Festival Huế đã trở thành một hoạt động văn hóa có sức lan tỏa, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và mở rộng giao lưu văn hóa trong nước, quốc tế. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa theo mùa tạo thêm cơ hội để di sản hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống xã hội, thay vì chỉ được khai thác trong những dịp lễ hội lớn.

Một hướng đi đáng chú ý khác là xây dựng thương hiệu văn hóa gắn với bản sắc địa phương như Huế – Kinh đô Ẩm thực, Huế – Kinh đô Áo dài Việt Nam. Đây là những hướng tiếp cận có khả năng kết nối di sản với các lĩnh vực kinh tế sáng tạo, dịch vụ và du lịch.

Trong phát triển đô thị, Huế cũng chú trọng xây dựng hình ảnh thành phố xanh, sạch, thân thiện với môi trường. Các hoạt động bảo vệ cảnh quan, chỉnh trang không gian công cộng, phát triển cây xanh và gìn giữ cảnh quan sông Hương góp phần tạo nên môi trường sống đặc trưng của đô thị di sản.

Những kết quả trên cho thấy Huế đang từng bước chuyển từ phương thức bảo tồn di sản truyền thống sang cách tiếp cận kết hợp bảo tồn với phát huy giá trị, gắn di sản với các hoạt động phát triển kinh tế – xã hội.

4. Những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển đô thị di sản

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình xây dựng đô thị di sản Huế vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết.

Trước hết là mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Quá trình đô thị hóa, mở rộng hạ tầng và phát triển các hoạt động dịch vụ có thể tạo áp lực lên không gian di sản. Nếu thiếu quy hoạch và kiểm soát phù hợp, những giá trị về kiến trúc, cảnh quan và môi trường văn hóa có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Thứ hai, việc khai thác giá trị di sản thành sản phẩm kinh tế vẫn cần được đổi mới. Hoạt động du lịch tại nhiều điểm di sản còn tập trung vào tham quan và giới thiệu lịch sử, trong khi các sản phẩm sáng tạo, trải nghiệm chuyên sâu và dịch vụ văn hóa có giá trị gia tăng cao vẫn còn dư địa phát triển.

Thứ ba, công nghiệp văn hóa chưa khai thác hết tiềm năng từ nguồn lực di sản. Những lĩnh vực như thiết kế, thời trang, nghệ thuật biểu diễn, sản xuất nội dung số, xuất bản và sản phẩm thủ công sáng tạo có thể trở thành những hướng phát triển quan trọng nhưng cần có cơ chế hỗ trợ và môi trường sáng tạo phù hợp.

Thứ tư, vai trò của cộng đồng cần được quan tâm nhiều hơn. Người dân, nghệ nhân và những người thực hành di sản không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể trực tiếp gìn giữ, trao truyền và làm giàu các giá trị văn hóa. Vì vậy, việc bảo đảm quyền tham gia và lợi ích của cộng đồng có ý nghĩa quan trọng đối với tính bền vững của công tác bảo tồn.

Ngoài ra, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản cần được đẩy mạnh hơn nữa. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ trong quản lý và giới thiệu di sản sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá.

5. Giải pháp phát huy giá trị di sản, xây dựng Huế trở thành đô thị di sản đặc sắc

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển, Huế cần triển khai đồng bộ các giải pháp, trong đó tập trung vào một số định hướng chủ yếu sau:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế quản lý và quy hoạch đô thị di sản.

Cần xây dựng phương thức quản lý phát triển đô thị phù hợp với đặc điểm của một thành phố có hệ thống di sản phong phú. Quy hoạch đô thị phải đặt yêu cầu bảo vệ di tích, cảnh quan, không gian văn hóa và môi trường sinh thái trong mối quan hệ tổng thể với phát triển kinh tế – xã hội.

Đồng thời, cần nghiên cứu các cơ chế, chính sách đặc thù để huy động nguồn lực xã hội hóa, khuyến khích doanh nghiệp tham gia bảo tồn và phát huy giá trị di sản trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc bảo tồn.

Thứ hai, phát triển kinh tế di sản gắn với công nghiệp văn hóa.

Huế cần chuyển từ khai thác từng điểm di sản riêng lẻ sang xây dựng các chuỗi sản phẩm văn hóa có tính liên kết.

Trong đó, cần chú trọng phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực, thời trang áo dài, thủ công mỹ nghệ, sản phẩm lưu niệm và nội dung văn hóa số.

Việc phát triển các sản phẩm này cần dựa trên giá trị văn hóa thực chất, bảo đảm tính sáng tạo và khả năng cạnh tranh, đồng thời tạo nguồn thu để tái đầu tư cho công tác bảo tồn.

Thứ ba, phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản.

Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình xây dựng và triển khai các chương trình bảo tồn, phát huy di sản. Đặc biệt, cần có chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành di sản, làng nghề truyền thống và các cộng đồng đang sinh sống trong không gian di sản.

Việc gắn bảo tồn với sinh kế sẽ giúp người dân có thêm động lực gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và khai thác di sản.

Cần từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu số về di tích, hiện vật, tư liệu và di sản phi vật thể. Ứng dụng công nghệ số, mô hình ba chiều, thực tế ảo và các nền tảng trực tuyến trong giới thiệu, nghiên cứu và quảng bá di sản.

Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản lý dữ liệu, bảo đảm tính chính xác, an toàn và khả năng kết nối giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan.

Thứ năm, phát triển đô thị xanh, thông minh và giàu bản sắc.

Huế cần tiếp tục gìn giữ cảnh quan sông Hương, hệ thống cây xanh, mặt nước, nhà vườn và những không gian văn hóa truyền thống. Việc phát triển hạ tầng hiện đại phải được thực hiện trên cơ sở tôn trọng cấu trúc cảnh quan và bản sắc kiến trúc của đô thị.

Đây không chỉ là yêu cầu về bảo tồn mà còn là yếu tố tạo nên chất lượng sống và sức hấp dẫn riêng của Huế đối với người dân, du khách và các nhà đầu tư.

Thứ sáu, mở rộng hợp tác quốc tế về bảo tồn và phát huy di sản.

Huế cần tiếp tục tăng cường hợp tác với UNESCO, các tổ chức chuyên môn, trường đại học và trung tâm nghiên cứu quốc tế. Thông qua hợp tác, thành phố có thể tiếp cận kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực phục vụ bảo tồn, đồng thời đưa các giá trị văn hóa Huế đến gần hơn với cộng đồng quốc tế.

6. Kết luận

Di sản văn hóa là lợi thế đặc biệt và nguồn lực quan trọng trong chiến lược phát triển của thành phố Huế. Việc phát huy các giá trị di sản không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa, tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển, Huế cần tiếp tục đổi mới phương thức quản lý, nâng cao hiệu quả khai thác, kết nối các nguồn lực văn hóa và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Bảo tồn không thể tách rời phát triển, nhưng phát triển cũng không được đánh đổi bằng sự suy giảm các giá trị di sản.

Xây dựng Huế trở thành đô thị di sản, trung tâm văn hóa – du lịch đặc sắc vì vậy cần được xác định là một quá trình lâu dài, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, cơ chế quản trị phù hợp và sự tham gia của toàn xã hội. Khi di sản được bảo tồn đúng cách, phát huy bằng tư duy sáng tạo và gắn kết chặt chẽ với đời sống cộng đồng, Huế sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững, khẳng định vị thế của một đô thị văn hóa đặc sắc trong nước và quốc tế.