Dấu ấn tín ngưỡng thờ Mẫu giữa vùng đất Hoành Sơn
Đèo Ngang từ lâu đã được biết đến là địa danh gắn với lịch sử giao thông, quá trình giao lưu văn hóa và dấu mốc mở rộng lãnh thổ về phương Nam của người Việt. Nơi đây có cảnh quan núi non hùng vĩ, đồng thời lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa, lịch sử qua các thời kỳ.
Dưới chân dãy Hoành Sơn, đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng được người dân địa phương và du khách biết đến. Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, di tích thuộc xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Theo địa giới hành chính hiện nay, khu vực này thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị.
Ngôi đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, nhân vật tiêu biểu trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, được tôn vinh là một trong Tứ bất tử. Hình tượng của bà gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, một loại hình thực hành tín ngưỡng phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng người Việt.
Theo truyền thuyết, Thánh Mẫu Liễu Hạnh vốn là Quỳnh Hoa, con gái Ngọc Hoàng, từng giáng trần và trải qua nhiều kiếp sống nơi nhân gian. Trong các câu chuyện dân gian, bà thường được khắc họa là vị thần có lòng nhân ái, gắn với việc bảo trợ con người, khuyến thiện và hướng đến cuộc sống bình an.
Qua thời gian, hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ phụng tại nhiều địa phương. Những ngôi đền mang tên bà không chỉ là nơi người dân gửi gắm niềm tin tâm linh mà còn góp phần duy trì các phong tục, nghi lễ và giá trị văn hóa truyền thống.
Huyền tích về giấc mơ trong quá trình xây dựng hầm Đèo Ngang
Bên cạnh truyền thuyết về Thánh Mẫu, đền Liễu Hạnh dưới chân Đèo Ngang còn gắn với một câu chuyện được lưu truyền trong dân gian, liên quan đến quá trình xây dựng công trình giao thông qua khu vực này.
Theo giai thoại, khi triển khai dự án hầm đường bộ Đèo Ngang, từng xuất hiện phương án điều chỉnh tuyến đường có liên quan đến khu vực ngôi đền. Trong thời gian thi công, một số công nhân được kể là đã nằm mơ thấy một bà lão ăn mặc theo lối xưa, mang theo túi vải và nói rằng nơi ở của mình dưới chân đèo sắp bị phá bỏ.
Điều khiến câu chuyện được truyền miệng rộng rãi là những người thợ được cho là có giấc mơ tương tự. Sau đó, câu chuyện được liên hệ với ngôi đền thờ Mẫu ở gần khu vực thi công, tạo nên một giai thoại mang màu sắc tâm linh.
Cần lưu ý rằng, những tình tiết trên thuộc phạm vi truyền thuyết dân gian, chưa đủ căn cứ độc lập để khẳng định như một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Dù vậy, câu chuyện cho thấy sự gắn bó về mặt tinh thần giữa cộng đồng với không gian thờ tự, đồng thời phản ánh tâm thức coi trọng việc bảo vệ các địa điểm tín ngưỡng truyền thống.
Đối với những di tích lâu đời, việc bảo tồn cần dựa trên hồ sơ lịch sử, tư liệu chính thức và các giá trị văn hóa đã được xác định, qua đó bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển hạ tầng và gìn giữ di sản.
Kiến trúc truyền thống tạo nên nét riêng của ngôi đền
Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh không nổi bật bởi quy mô đồ sộ mà gây ấn tượng bởi cách bố trí không gian thờ tự cùng những chi tiết trang trí mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Theo mô tả về di tích, tổng thể ngôi đền được tổ chức theo một trục chính, với các hạng mục như cổng đền, bình phong, tam quan và các khu vực thờ tự phía trước, phía sau. Cách sắp xếp tạo nên không gian trang nghiêm, phù hợp với chức năng thờ phụng và thực hành tín ngưỡng.
Các hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật trang trí cổ truyền như long, lân, quy, phượng cùng những họa tiết cây cỏ, hoa lá góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng cho công trình. Những biểu tượng này thường gắn với quan niệm về sự hài hòa, may mắn, trường tồn và khát vọng hướng đến những giá trị tốt đẹp trong đời sống.
Bên cạnh kiến trúc, vị trí của ngôi đền cũng tạo nên sức hấp dẫn riêng. Nằm dưới chân dãy Hoành Sơn, gần tuyến giao thông Bắc – Nam và khu vực hồ Quảng Đông, di tích có sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên với không gian văn hóa tâm linh.
Sự hiện diện của ngôi đền giữa vùng đất gắn với nhiều dấu mốc lịch sử góp phần làm phong phú thêm hệ thống di sản văn hóa địa phương, đồng thời mở ra cơ hội phát triển các hoạt động tham quan, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm văn hóa truyền thống.
Lễ hội tháng Ba và đời sống văn hóa cộng đồng
Theo thông lệ được lưu truyền, lễ hội đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh diễn ra từ ngày mùng 1 đến mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. Đây là dịp người dân hướng về Thánh Mẫu, thực hành các nghi lễ tín ngưỡng và gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an, thuận hòa.
Những hoạt động lễ hội tại các cơ sở thờ Mẫu thường kết hợp yếu tố tâm linh với phong tục địa phương, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa có tính cộng đồng. Qua đó, các thế hệ có cơ hội tiếp nối những tập quán truyền thống, tìm hiểu lịch sử địa phương và nâng cao ý thức gìn giữ di tích.
Để phát huy giá trị của lễ hội, công tác tổ chức cần chú trọng bảo đảm sự trang nghiêm, an toàn, tiết kiệm; đồng thời hạn chế các hoạt động mê tín, thương mại hóa và những biểu hiện làm ảnh hưởng đến cảnh quan di tích.
Thực hiện tốt việc bảo tồn cũng giúp nâng cao nhận thức của người dân, nhất là thế hệ trẻ, về vai trò của di sản trong đời sống hiện đại.
Gìn giữ di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa
Ngày nay, đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong những địa điểm có thể kết nối với hành trình khám phá Đèo Ngang, tìm hiểu các dấu tích lịch sử và trải nghiệm không gian văn hóa tâm linh tại khu vực phía Bắc tỉnh Quảng Trị.
Việc khai thác giá trị di tích cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Những câu chuyện truyền thuyết có thể được giới thiệu như một phần di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng, song cần phân biệt rõ với thông tin lịch sử đã được kiểm chứng.
Cùng với đó, việc tu bổ, tôn tạo công trình cần tuân thủ quy định về bảo vệ di tích, tôn trọng những yếu tố kiến trúc có giá trị và tránh làm biến dạng không gian văn hóa truyền thống.
Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh dưới chân Đèo Ngang không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin của người dân mà còn là một phần ký ức văn hóa của vùng đất Hoành Sơn. Qua việc gìn giữ di tích, những giá trị về lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc dân tộc có thêm cơ hội được trao truyền cho các thế hệ mai sau.
Bảo tồn di sản không đơn thuần là gìn giữ một công trình kiến trúc, mà còn là trách nhiệm gìn giữ ký ức cộng đồng, tôn trọng các giá trị văn hóa và phát huy bản sắc dân tộc trong đời sống hôm nay.
