Đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười: Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển văn hóa Hà Tĩnh

16/11/2026 10:20

Theo dõi trên

Từ một không gian tín ngưỡng dân gian gắn với hình tượng Quan Hoàng Mười, Đền Cả không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa, tâm linh của cộng đồng mà còn chứa đựng tiềm năng phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật truyền thống và công nghiệp văn hóa tại Hà Tĩnh.

muoi3-1794798818.jpg
Người dân địa phương đông đảo tham gia nghi lễ rước trong khuôn khổ Lễ hội Đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười. Ảnh: Tư liệu

Không gian văn hóa tín ngưỡng đặc sắc bên dòng sông Lam

Nằm tại khu vực Trung Lương, phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, Đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười là một địa điểm tín ngưỡng có vị trí đáng chú ý trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương và cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Không chỉ là nơi thờ tự, Đền Cả còn là không gian lưu giữ những câu chuyện dân gian, tập quán tín ngưỡng, nghi lễ truyền thống và các giá trị văn hóa gắn với lịch sử hình thành, phát triển của vùng đất Hồng Lĩnh.

Theo các tư liệu giới thiệu về di tích, Đền Cả có lịch sử hình thành từ thời Hậu Lê. Trải qua những biến động của lịch sử, công trình từng có thời gian xuống cấp. Năm 2014, với sự quan tâm của chính quyền địa phương cùng sự đóng góp của nhân dân và các nhà hảo tâm, di tích được phục dựng, tôn tạo.

Ngày 28/8/2017, Đền Cả được UBND tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Đây là dấu mốc quan trọng, góp phần khẳng định vị trí của di tích trong hệ thống di sản văn hóa địa phương.

Một điểm đáng chú ý của Đền Cả là vị trí gắn với không gian sông nước, nơi có sự giao thoa của các dòng sông Lam, sông La và sông Minh. Địa thế này không chỉ tạo nên cảnh quan đặc trưng mà còn gắn với những quan niệm văn hóa dân gian về sông nước, đất đai và sự sinh tồn của cộng đồng cư dân nông nghiệp.

Tên gọi Mỏ Hạc Linh Từ cũng bắt nguồn từ cách người dân hình dung địa thế nơi đây qua biểu tượng linh thiêng. Trong quan niệm dân gian, hình tượng hạc gắn với sự thanh cao, trường thọ và thế giới tâm linh.

Chính sự kết hợp giữa không gian tự nhiên, kiến trúc thờ tự và những lớp trầm tích văn hóa đã tạo nên bản sắc riêng cho Đền Cả.

dinh-do-quan-hoang-muoi-234-1794798919.gif

Dấu ấn tín ngưỡng thờ Mẫu và hình tượng Quan Hoàng Mười

Đền Cả lấy Dinh đô Quan Hoàng Mười làm tên gọi gắn với nhân vật được thờ chính. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, Quan Hoàng Mười là một vị thánh có vị trí quan trọng, được nhiều cộng đồng tôn kính, đặc biệt tại khu vực Nghệ An và Hà Tĩnh.

Hình tượng Quan Hoàng Mười được lưu truyền qua nhiều câu chuyện dân gian, văn chầu và các thực hành tín ngưỡng. Trong đời sống tâm linh, ngài thường được cộng đồng gắn với những phẩm chất như tài năng, lòng nhân ái, sự hào hoa và tinh thần vì dân.

Bên cạnh nhân vật thờ chính, Đền Cả còn có hệ thống phối thờ các vị thần và nhân vật được cộng đồng tôn kính, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với tín ngưỡng thờ thần tự nhiên và các hình thức thờ phụng dân gian khác.

Đây là đặc điểm đáng chú ý trong đời sống tín ngưỡng truyền thống của người Việt. Các không gian thờ tự không chỉ phản ánh một hệ thống thần linh riêng biệt mà còn thể hiện quá trình tiếp biến, tích hợp những quan niệm văn hóa qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của loại hình di sản này mà còn đặt ra trách nhiệm đối với các địa phương trong công tác bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản.

Tại Đền Cả, những hoạt động thực hành tín ngưỡng, diễn xướng hát văn, nghi lễ hầu đồng và lễ hội truyền thống góp phần tạo nên một không gian văn hóa có tính tổng hợp.

Ở đó, tín ngưỡng không tồn tại tách biệt với đời sống cộng đồng mà được thể hiện qua âm nhạc, lời ca, trang phục, nghệ thuật diễn xướng và những tập quán được trao truyền.

hau-dong-den-quang-hoang-mu-1794799007.gif

Lễ hội Đền Cả - nơi hội tụ các giá trị văn hóa dân gian

Hằng năm, lễ hội Đền Cả gắn với tháng 10 âm lịch, trong đó ngày 10/10 âm lịch được xem là thời điểm chính lễ theo tập quán địa phương.

Lễ hội là dịp để người dân tưởng nhớ Quan Hoàng Mười cùng các vị thần được thờ tại đền, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cộng đồng yên vui.

Một trong những hoạt động mang dấu ấn riêng là nghi thức rước nước trên sông Minh. Đây không đơn thuần là một hoạt động trong khuôn khổ lễ hội mà còn phản ánh mối liên hệ giữa tín ngưỡng dân gian với môi trường tự nhiên và đời sống sản xuất của cư dân vùng sông nước.

Bên cạnh phần lễ, các hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian và giao lưu nghệ thuật tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng phong phú.

Đáng chú ý, Đền Cả là địa điểm tổ chức Liên hoan thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt với sự tham gia của các nghệ nhân, thanh đồng đến từ nhiều địa phương.

Những hoạt động này góp phần tạo điều kiện để các chủ thể thực hành tín ngưỡng gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm và duy trì những giá trị nghệ thuật truyền thống.

Có thể thấy, lễ hội Đền Cả không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Thông qua lễ hội, những câu chuyện lịch sử, tập quán, nghi thức và nghệ thuật dân gian tiếp tục được trao truyền, góp phần duy trì bản sắc văn hóa địa phương.

nghe-nhan-uu-tu-pham-quang-1794799097.gif
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Quang Hồng, Thủ nhang Đền Cả, người có nhiều đóng góp trong công tác trùng tu, tôn tạo di tích, tổ chức lễ hội và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu tại địa phương.

Nghệ nhân - người giữ mạch nguồn di sản

Trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đền Cả, vai trò của các nghệ nhân và người thực hành tín ngưỡng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Một trong những người có nhiều đóng góp trong hoạt động bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị văn hóa tại Đền Cả là Nghệ nhân Ưu tú Phạm Quang Hồng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn di sản hát văn và nghi lễ hầu đồng Hà Tĩnh.

Với quá trình gắn bó lâu dài cùng nghệ thuật hát văn và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Nghệ nhân Ưu tú Phạm Quang Hồng đã góp phần duy trì, giới thiệu những giá trị của loại hình di sản này đến cộng đồng.

Sự đóng góp của các nghệ nhân không chỉ thể hiện ở việc thực hành nghi lễ mà còn ở khả năng lưu giữ tri thức, truyền dạy kỹ năng, bảo vệ những giá trị văn hóa và hướng dẫn thế hệ sau tiếp cận di sản một cách đúng đắn.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc phát huy vai trò của nghệ nhân càng trở nên cần thiết. Bởi di sản phi vật thể chỉ thực sự được bảo tồn khi còn người thực hành, còn cộng đồng tiếp nhận và còn môi trường để những giá trị truyền thống tiếp tục tồn tại.

Đối với Đền Cả, việc xây dựng các hoạt động giao lưu, truyền dạy hát văn, giới thiệu nghi lễ và giáo dục di sản cần được quan tâm hơn nữa, trong đó nghệ nhân phải được đặt ở vị trí chủ thể, thay vì chỉ tham gia như những người biểu diễn trong các chương trình sự kiện.

Đền Cả và tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa

Trong xu thế phát triển hiện nay, di sản văn hóa ngày càng được nhìn nhận không chỉ là tài sản tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội.

Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam; Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam và các chủ trương về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới đều đặt ra yêu cầu khai thác hợp lý nguồn lực văn hóa, gắn bảo tồn với phát triển.

Đối với Hà Tĩnh, Đền Cả có thể trở thành một trường hợp nghiên cứu và thực tiễn đáng chú ý trong việc phát huy giá trị di sản tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với công nghiệp văn hóa.

Trước hết, có thể nghiên cứu phát triển du lịch văn hóa tâm linh gắn với việc tìm hiểu lịch sử di tích, hình tượng Quan Hoàng Mười, không gian văn hóa sông nước và các hoạt động lễ hội.

Các chương trình tham quan cần được xây dựng theo hướng có nội dung thuyết minh chuyên sâu, giúp du khách hiểu được giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động tham quan, dâng hương.

Thứ hai, nghệ thuật hát văn và các giá trị diễn xướng có thể trở thành chất liệu để phát triển các sản phẩm nghệ thuật biểu diễn, chương trình giới thiệu di sản và hoạt động giáo dục văn hóa.

Việc tổ chức các chương trình cần phân biệt rõ giữa thực hành nghi lễ tín ngưỡng với hoạt động trình diễn nghệ thuật phục vụ công chúng, bảo đảm không làm sai lệch bản chất của di sản.

Thứ ba, cần quan tâm phát triển các sản phẩm xuất bản và truyền thông số. Những cuốn sách nghiên cứu, phim tài liệu, phim giới thiệu di tích, bộ ảnh nghệ thuật, bản đồ số và các ấn phẩm giáo dục có thể góp phần đưa hình ảnh Đền Cả đến với đông đảo công chúng.

Thứ tư, có thể nghiên cứu xây dựng các sản phẩm văn hóa sáng tạo dựa trên hình tượng Mỏ Hạc, biểu tượng Quan Hoàng Mười, nghệ thuật trang trí và những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Hồng Lĩnh.

Đây là những hướng đi có khả năng tạo thêm giá trị kinh tế, đồng thời mở rộng không gian quảng bá di sản Hà Tĩnh.

Tuy nhiên, phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản tín ngưỡng cần có giới hạn và nguyên tắc rõ ràng. Không thể thương mại hóa mọi hoạt động thực hành tín ngưỡng hoặc biến không gian thiêng thành địa điểm giải trí đơn thuần.

Mọi hoạt động sáng tạo, khai thác và sử dụng hình ảnh, tư liệu, nội dung nghi lễ cần tôn trọng cộng đồng, nghệ nhân và các quy tắc văn hóa liên quan.

Cần một mô hình quản trị di sản đồng bộ và bền vững

Để Đền Cả thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển văn hóa, điều quan trọng không chỉ là đầu tư cơ sở vật chất hay tổ chức thêm các sự kiện mà cần đổi mới cách tiếp cận trong quản trị di sản.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hồ sơ khoa học về lịch sử hình thành, các đối tượng thờ tự, sắc phong, thần tích, kiến trúc và những giá trị văn hóa liên quan. Những thông tin chưa được kiểm chứng cần được khảo cứu, đối chiếu nhằm bảo đảm tính chính xác khi giới thiệu với công chúng.

Cùng với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về Đền Cả, bao gồm hình ảnh, tư liệu, hiện vật, các hoạt động lễ hội, nghệ thuật hát văn và những câu chuyện văn hóa được cộng đồng lưu giữ.

Việc số hóa không chỉ phục vụ công tác quản lý mà còn tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm truyền thông, giáo dục và du lịch văn hóa.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, đơn vị quản lý di tích, nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp.

Trong mô hình đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng và bảo đảm hành lang pháp lý; cộng đồng là chủ thể gìn giữ và thực hành di sản; nghệ nhân tham gia trao truyền tri thức; các nhà nghiên cứu hỗ trợ tư vấn chuyên môn; doanh nghiệp và tổ chức sáng tạo tham gia phát triển sản phẩm văn hóa phù hợp.

Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế minh bạch trong việc sử dụng nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của nghệ nhân, cộng đồng và có nguồn lực dành cho công tác bảo tồn, tu bổ, nghiên cứu và truyền dạy di sản.

Bên cạnh đó, cần chú trọng bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái xung quanh di tích. Với vị trí gắn liền không gian sông nước, công tác bảo tồn Đền Cả cần được đặt trong mối quan hệ với quy hoạch cảnh quan, phòng chống sạt lở, bảo vệ môi trường và bảo đảm an toàn cho người dân, du khách.

den-ca-quan-hoang-muoi-23-1794799168.gif

Đánh thức nguồn lực di sản từ chính giá trị truyền thống

Hà Tĩnh là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và có nhiều di sản vật thể, phi vật thể mang bản sắc riêng. Trong bức tranh văn hóa ấy, Đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười là một địa chỉ có khả năng đóng góp vào việc hình thành các sản phẩm văn hóa đặc trưng của địa phương.

Giá trị của Đền Cả không chỉ nằm ở quy mô công trình hay lượng người đến hành lễ, mà quan trọng hơn là những lớp trầm tích văn hóa được lưu giữ trong không gian thờ tự, trong các nghi lễ, lời hát văn, câu chuyện dân gian và ký ức cộng đồng.

Phát huy di sản không có nghĩa là biến mọi giá trị truyền thống thành hàng hóa. Điều cần thiết là tìm ra phương thức để di sản tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, vừa bảo đảm tính thiêng và bản sắc, vừa tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế, xã hội cho địa phương.

Nếu được đầu tư nghiên cứu bài bản, tổ chức quản trị phù hợp và kết nối với các ngành công nghiệp văn hóa, Đền Cả có thể trở thành một điểm nhấn trong không gian văn hóa tín ngưỡng của Hà Tĩnh.

Đó cũng là cách để những giá trị được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ tiếp tục lan tỏa, đóng góp vào sự phát triển của văn hóa địa phương và khẳng định bản sắc vùng đất Hồng Lam trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

ThS. Nguyễn Danh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển
Bạn đang đọc bài viết "Đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười: Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển văn hóa Hà Tĩnh" tại chuyên mục Di sản. Chuyên trang của Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển.