Việc bổ sung 4 di sản vào danh mục quốc gia góp phần khẳng định sự phong phú trong đời sống văn hóa của các dân tộc trên địa bàn Quảng Ngãi. Mỗi di sản mang một dấu ấn riêng, phản ánh tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng, hoạt động sản xuất và mối quan hệ gắn bó giữa con người với môi trường tự nhiên.
Những nghi lễ gắn với đời sống cộng đồng
Lễ hội cầu mưa của người Hrê, được tổ chức tại xã Ba Động, là một nét sinh hoạt tín ngưỡng gắn liền với hoạt động canh tác nông nghiệp. Nghi lễ thể hiện mong muốn của người dân về thời tiết thuận lợi, nguồn nước dồi dào, cây trồng phát triển và mùa màng tốt tươi.
Thông thường, lễ hội được tổ chức vào khoảng tháng 6 - 7 âm lịch, nhất là trong những thời điểm khô hạn kéo dài. Tùy điều kiện và tập quán của từng cộng đồng, nghi lễ có thể được tổ chức theo chu kỳ 3 năm, 5 năm hoặc lâu hơn.
Bên cạnh phần nghi lễ, người Hrê còn duy trì nhiều hoạt động văn hóa dân gian như trình diễn chiêng ba, hát dân ca, múa truyền thống, sử dụng nhạc cụ dân tộc và tham gia các trò chơi cộng đồng. Những hoạt động này góp phần bảo tồn không gian văn hóa đặc trưng của đồng bào.
Cũng mang đậm dấu ấn tín ngưỡng cộng đồng, lễ hội cầu ngư ở Sa Huỳnh là sinh hoạt truyền thống lâu đời của cư dân vùng biển. Theo tập quán địa phương, lễ hội thường được tổ chức vào ngày mùng 3 Tết Nguyên đán hằng năm.
Đối với ngư dân, đây là dịp gửi gắm ước vọng về những chuyến biển an toàn, thời tiết thuận hòa và nguồn lợi thủy sản dồi dào. Lễ hội đồng thời thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng và phát triển nghề biển, qua đó tiếp nối truyền thống của các thế hệ cư dân ven biển.
Gìn giữ nghề dệt và phong tục truyền thống của người Gié Triêng
Trong đời sống văn hóa của người Gié Triêng, nghề dệt truyền thống có vị trí quan trọng, đặc biệt gắn với vai trò của phụ nữ trong việc lưu giữ và phát triển các sản phẩm thổ cẩm.
Nghề dệt được duy trì tại các xã Đăk Môn, Đăk Pek, Đăk Plô và Dục Nông. Từ nguyên liệu bông tự nhiên, người dân thực hiện các công đoạn kéo sợi, nhuộm màu bằng nguyên liệu truyền thống rồi dệt thành những tấm vải với hoa văn đặc trưng.
Các sản phẩm thổ cẩm không đơn thuần phục vụ nhu cầu may mặc mà còn phản ánh thẩm mỹ, phong tục, tập quán và những giá trị tinh thần được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc nghề dệt được ghi danh ở cấp quốc gia góp phần nâng cao ý thức bảo tồn nghề thủ công truyền thống, đồng thời tạo thêm điều kiện để phát triển các sản phẩm văn hóa gắn với sinh kế địa phương.
Một di sản khác của người Gié Triêng được ghi danh lần này là lễ ăn than (Cha K’chiah), thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Di sản được lưu truyền tại các xã Đăk Môn, Đăk Plô và Dục Nông.
Theo cách gọi trong tiếng Gié Triêng, "Cha" có nghĩa là ăn, còn "K’chiah" là than. Tên gọi này gắn với loại than được tạo ra từ một loài cây, sử dụng trong hoạt động rèn công cụ lao động truyền thống.
Lễ ăn than thường được tổ chức sau mùa thu hoạch, là dịp để các thành viên trong cộng đồng gặp gỡ, chung vui, bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh và cầu mong những điều tốt đẹp trong mùa sản xuất tiếp theo. Đây cũng là hoạt động thể hiện tinh thần đoàn kết, sự gắn bó giữa các gia đình và các thế hệ trong buôn làng.
Ghi danh để bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Theo thông tin từ cơ quan quản lý văn hóa tỉnh Quảng Ngãi, ngày 5/3/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa 4 di sản nói trên vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Việc ghi danh không chỉ có ý nghĩa tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ không gian thực hành di sản, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ và tạo điều kiện để cộng đồng chủ thể tham gia gìn giữ văn hóa của mình.
Từ những nghi lễ cầu mưa của cư dân miền núi, lễ hội cầu ngư của ngư dân ven biển đến nghề dệt và lễ ăn than của người Gié Triêng, bốn di sản góp phần làm nổi bật sự đa dạng văn hóa của Quảng Ngãi. Đây cũng là nguồn tài nguyên văn hóa có ý nghĩa đối với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm và các hoạt động kinh tế gắn với bản sắc địa phương.
Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là trao truyền bản sắc văn hóa cho các thế hệ tương lai.
