Lễ hội ném cù (gọi theo tiếng địa phương là “quăng hòn”) được tổ chức cố định vào đúng 12 giờ trưa mùng 7 Tết hằng năm. Theo hương ước làng có từ thế kỷ XV, đây là ngày hạ nêu, cũng là thời khắc khép lại bảy ngày nghỉ Tết Nguyên đán của dân làng. Sau lễ hội, người dân chính thức bước vào vụ sản xuất mới với niềm tin, khí thế và khát vọng đủ đầy.
Ông Lê Xuân Ninh, Trưởng làng Cẩm Phổ, cho biết trước khi bước vào phần hội, các vị bô lão thực hiện nghi lễ trang trọng, thỉnh cầu thần linh phù hộ cho dân làng một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhà nhà yên ấm. Nghi lễ diễn ra giản dị nhưng thành kính giữa không gian cát trắng, gió lộng, như sự kết nối thiêng liêng giữa con người với đất trời.
Khi tiếng trống báo hiệu vang lên, phần hội chính thức bắt đầu. Những người tham gia ném cù đều là trai tráng khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Họ được chia thành hai đội, vừa tranh cướp, vừa phối hợp để đưa quả cù vào sọt của đội bạn.
Quả cù là linh hồn của trò chơi, được chuẩn bị công phu từ trước đó khoảng ba tuần. Nguyên liệu là củ chuối, được gọt tròn với đường kính khoảng 20 cm, nặng từ 3,6 – 3,8 kg, sau đó đem nướng đều để tăng độ bền và độ chắc. Mỗi mùa hội có ba quả cù, tương ứng với ba hiệp đấu; mỗi hiệp kéo dài 30 phút và chỉ sử dụng một quả.
Sân thi đấu rộng khoảng 1.000 m², được san phẳng trên đồi cát. Hai đầu sân cắm hai cây tre cao khoảng 5 m, trên ngọn tre treo hai chiếc sọt có đường kính chừng 40 cm.
Luật chơi đơn giản nhưng đầy thử thách: đội nào có người chơi ném được quả cù vào sọt thì đội đó giành chiến thắng và trận đấu lập tức kết thúc. Chính yếu tố “một lần quyết định” ấy khiến mỗi pha ném đều căng thẳng, kịch tính.
Trong tiếng hò reo vang dậy, các đội vừa tranh giành quyết liệt, vừa tìm cơ hội dồn lực cho cú ném quyết định. Quả cù nặng, sân cát lún chân, khoảng cách xa và chiếc sọt nhỏ treo cao… khiến việc đưa cù trúng đích trở thành thử thách thực sự. Có năm, hội kết thúc sau ba hiệp mà không đội nào thành công. Cũng có năm, như mùa Tết Ất Tỵ 2025, quả cù bất ngờ lọt vào sọt giữa sự vỡ òa của cả làng.
Ông Lê Xuân Ninh cho hay: “Năm nào có người ném được quả cù vào sọt là bà con phấn khởi lắm. Bởi theo quan niệm dân gian, cú ném trúng sọt không chỉ là chiến thắng của một đội, mà còn là điềm lành báo hiệu một năm hanh thông, mùa màng thuận lợi. Niềm tin ấy, qua hàng trăm năm, đã trở thành sợi dây cố kết cộng đồng”.
Làng Cẩm Phổ hình thành và phát triển trên vùng đất Quảng Trị hơn năm thế kỷ. Hiện làng có 245 hộ dân với trên 900 nhân khẩu. Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, lễ hội ném cù vẫn được duy trì đều đặn, trở thành điểm nhấn văn hóa độc đáo của địa phương.
Không chỉ là trò chơi dân gian, ném cù còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Quả cù được ném lên cao như gửi gắm ước vọng vượt lên khó khăn; chiếc sọt treo trên đỉnh tre là đích đến của khát vọng thịnh vượng. Sự tranh đấu quyết liệt trên sân cát phản chiếu tinh thần lao động bền bỉ, dẻo dai của người dân vùng gió Lào, cát trắng.
