Đền Tam Lang ở xã Xuân Lộc là một trong những địa điểm văn hóa tâm linh có lịch sử lâu đời của Hà Tĩnh. Với những giá trị đặc sắc về tín ngưỡng dân gian cùng dấu ấn lịch sử qua nhiều thời kỳ, ngôi đền đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 1973/QĐ-UBND năm 2006.
Theo các nguồn tư liệu địa phương và kết quả khảo cứu, Đền Tam Lang được cho là hình thành vào cuối thời Trần, khoảng cuối thế kỷ XIV. Nơi đây thờ Tam Lang Long Vương, gắn với tín ngưỡng thờ thần nước - một trong những hình thức tín ngưỡng nguyên thủy xuất hiện sớm trong đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp Việt Nam.
Trong văn hóa dân gian, thần nước được tôn thờ dưới nhiều hình tượng như rồng, rắn hay các vị thủy thần. Tín ngưỡng thờ rắn xuất hiện ở nhiều vùng miền trên cả nước, phản ánh khát vọng chinh phục thiên nhiên, cầu mong mưa thuận gió hòa và cuộc sống bình yên của người dân.
Mặc dù nhiều thần tích liên quan đến Đền Tam Lang hiện không còn được lưu giữ đầy đủ, song một số tài liệu dân gian cho rằng Tam Lang Long Vương có liên hệ với truyền thuyết thời Hùng Vương. Theo đó, Tam Lang là vị thủy thần cai quản sông nước, được nhân dân nhiều nơi tôn kính và lập đền thờ phụng.
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, Đền Tam Lang còn gắn với nhiều câu chuyện được lưu truyền trong dân gian. Tương truyền, trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh ở thế kỷ XV, nghĩa quân của Lê Lợi từng dừng chân tại khu vực này trước khi tiến quân lên miền thượng du Hà Tĩnh. Người dân địa phương kể lại rằng sau khi cầu lễ tại đền, nghĩa quân đã gặp nhiều thuận lợi trong quá trình hành quân và chiến đấu.
Sau khi đất nước yên bình, hình tượng voi và ngựa được đặt thờ tại khu vực đền, tạo nên nét đặc trưng riêng của di tích. Chính vì vậy, trong dân gian, Đền Tam Lang còn được biết đến với tên gọi quen thuộc là “đền Voi Ngựa”, gắn liền với những câu ca lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, Đền Tam Lang còn là địa điểm có ý nghĩa trong lịch sử cách mạng địa phương. Những năm 1930-1931, nơi đây từng là địa điểm diễn ra các cuộc họp bí mật của phong trào cách mạng ở Hà Tĩnh. Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, khu vực đền trở thành nơi tập hợp quần chúng, tuyên truyền tinh thần đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Giai đoạn chuẩn bị cho Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhiều cuộc họp quan trọng của lực lượng cách mạng địa phương cũng được tổ chức tại đây. Sau đó, trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực đền tiếp tục được sử dụng làm nơi tập hợp, huấn luyện lực lượng dân quân du kích phục vụ nhiệm vụ bảo vệ quê hương.
Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khi tuyến giao thông huyết mạch qua Ngã ba Đồng Lộc trở thành trọng điểm đánh phá của không quân Mỹ, khu vực Đền Tam Lang và vùng phụ cận được sử dụng làm nơi bố trí lực lượng, kho tàng và hậu cần phục vụ chiến trường.
Trải qua nhiều biến động của lịch sử, Đền Tam Lang vẫn giữ vai trò là một thiết chế văn hóa tâm linh quan trọng của cộng đồng dân cư địa phương. Di tích không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng truyền thống mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
