Đền Quan Lớn Tuần Tranh (thường gọi là Đền Tranh) tọa lạc tại xã Ninh Giang, TP Hải Phòng. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, ngôi đền có lịch sử hình thành từ nhiều thế kỷ trước và là một trong những trung tâm tín ngưỡng thờ Thủy thần tiêu biểu ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.
Di tích thờ Quan Lớn Tuần Tranh, còn được biết đến trong tín ngưỡng dân gian là Quan Đệ Ngũ hoặc Đệ Ngũ Vương Quan. Hình tượng vị thần gắn liền với đời sống cư dân vùng sông nước, phản ánh khát vọng về mưa thuận gió hòa, giao thương bình an và cuộc sống no đủ của cộng đồng cư dân ven sông.
Theo các tài liệu nghiên cứu về văn hóa dân gian và địa chí Bắc Bộ, việc thờ Quan Lớn Tuần Tranh không chỉ xuất hiện tại Hải Dương mà còn hiện diện ở một số địa phương khác, trong đó có Đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn), cho thấy sức lan tỏa của tín ngưỡng này trong đời sống văn hóa người Việt.
Trong kho tàng truyền thuyết dân gian, Quan Lớn Tuần Tranh được kể là hoàng tử thứ năm của vua Thủy Tề, được giao cai quản vùng hợp lưu của ba dòng sông thuộc khu vực Ninh Giang, Vĩnh Bảo và Thái Bình ngày nay.
Nhiều dị bản truyền thuyết kể rằng ông có công bảo vệ vùng sông nước, giúp nhân dân khai phá đất đai và bảo đảm sự bình yên cho hoạt động giao thương trên sông. Sau những biến cố trong cuộc đời, ông được nhân dân lập đền thờ để tưởng nhớ và tôn vinh như vị thần che chở cho người dân, đặc biệt là những người làm nghề sông nước.
Các câu chuyện này chủ yếu được lưu truyền trong dân gian, góp phần hình thành tín ngưỡng thờ Quan Lớn Tuần Tranh, phản ánh đời sống tinh thần và niềm tin của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Bên cạnh giá trị tâm linh, Đền Tranh còn gắn với nhiều dấu mốc lịch sử của địa phương.
Theo tư liệu lịch sử, trong thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám, khu vực di tích từng là nơi diễn ra một số hoạt động cách mạng, góp phần tuyên truyền, xây dựng phong trào yêu nước tại địa phương. Sau khi đất nước giành độc lập, nơi đây cũng là địa điểm tổ chức các hoạt động chính trị của chính quyền và nhân dân.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực đền được sử dụng phục vụ nhiệm vụ phòng thủ theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến. Sau khi hòa bình lập lại, di tích tiếp tục được người dân gìn giữ và trở thành không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng.
Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, Đền Quan Lớn Tuần Tranh vẫn bảo tồn được nhiều giá trị kiến trúc truyền thống.
Quần thể di tích gồm 34 gian với các hạng mục như tiền tế, trung từ, hậu cung, đông vu cùng hệ thống công trình phụ trợ được bố trí hài hòa theo kiến trúc đền cổ Việt Nam.
Trong khuôn viên di tích hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như đại tự, câu đối, bia đá, cuốn thư cùng nhiều chi tiết chạm khắc mang phong cách nghệ thuật truyền thống. Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian.
Lễ hội Đền Tranh là một trong những hoạt động văn hóa tiêu biểu của Hải Dương, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương.
Hằng năm, lễ hội chính diễn ra vào tháng Hai âm lịch, trong đó nổi bật là nghi lễ rước nước từ ngã ba sông Tranh về đền. Đây được xem là nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện sự tôn kính đối với nguồn nước - yếu tố gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng đồng bằng.
Sau nghi thức rước nước là lễ mộc dục cùng nhiều nghi lễ truyền thống được tổ chức theo nghi thức cổ.
Ngoài lễ hội đầu xuân, tháng Tám âm lịch còn diễn ra lễ tạ. Dịp lễ hội cũng là thời điểm tổ chức nhiều trò chơi dân gian như pháo đất, đấu vật, cờ tướng, chọi gà, đi cầu kiều, bắt trạch trong chum..., góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.
Một nét đặc sắc khác là sự kết nối giữa lễ hội Đền Tranh với các hoạt động tín ngưỡng tại Đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn), phản ánh mối liên hệ trong hệ thống truyền thuyết về Quan Lớn Tuần Tranh.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Đền Quan Lớn Tuần Tranh đã được xếp hạng Di tích quốc gia năm 2009.
Đến năm 2022, lễ hội truyền thống Đền Tranh được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Gần đây, di tích tiếp tục được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn di sản.
Hiện nay, cùng với công tác tu bổ, bảo tồn kiến trúc, địa phương chú trọng gìn giữ các nghi lễ truyền thống, phục dựng trò chơi dân gian và quảng bá giá trị văn hóa của di tích. Những hoạt động này góp phần đưa Đền Quan Lớn Tuần Tranh trở thành điểm đến hấp dẫn trên hành trình khám phá văn hóa, lịch sử của vùng đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời lan tỏa các giá trị di sản đến đông đảo du khách trong và ngoài nước.
