Nhắc đến du lịch văn hóa tâm linh ở Lạng Sơn, đền Kỳ Cùng luôn là điểm dừng chân được nhiều du khách lựa chọn. Tọa lạc tại phường Đông Kinh, tỉnh Lạng Sơn, ngôi đền nằm bên dòng sông Kỳ Cùng - con sông nổi tiếng với hướng chảy ngược độc đáo, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng đất biên cương.
Theo nhiều tài liệu lịch sử, đền được hình thành từ thời Hậu Lê. Ban đầu đây là một ngôi miếu nhỏ thờ Thần Giao Long - vị thần được người dân địa phương tôn kính là thần cai quản dòng sông Kỳ Cùng. Qua thời gian, đền trở thành nơi thờ Quan lớn Tuần Tranh, vị quan dưới triều Trần được truyền tụng có công trấn giữ biên cương, giúp ổn định đời sống nhân dân.
Các thư tịch cổ như Đại Nam nhất thống chí cũng từng ghi nhận sự linh thiêng của đền Kỳ Cùng. Theo ghi chép, nhiều đoàn sứ thần khi đi qua khu vực này đều thực hiện nghi thức dâng lễ tại đền trước khi tiếp tục hành trình.
Theo truyền khẩu trong dân gian, từ một miếu nhỏ bên bến nước, đền Kỳ Cùng dần được người dân và khách thập phương chung tay công đức, mở rộng quy mô qua nhiều giai đoạn.
Những tư liệu còn lưu lại cho thấy ngôi đền từng được tu sửa vào cuối thế kỷ XVIII, trong đó văn bia chùa Thành ghi nhận việc xây dựng lại đền theo kiến trúc mới. Đến năm 1931, công trình tiếp tục được trùng tu dưới thời vua Bảo Đại.
Ngày nay, đền mang kiến trúc truyền thống kiểu chữ Công với khu tiền tế gồm bảy gian và hậu cung ba gian. Không gian thờ tự vẫn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử như đại tự, sắc phong triều Nguyễn và bia đá ghi dấu các lần tôn tạo di tích.
Với những giá trị đặc sắc về lịch sử và văn hóa, năm 1993, đền Kỳ Cùng được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đến năm 2015, Lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Bên cạnh việc gìn giữ các giá trị vật thể, công tác quản lý và phát huy di tích luôn được địa phương quan tâm. Ban quản lý thường xuyên thực hiện vệ sinh khuôn viên, chăm sóc không gian thờ tự, đồng thời hướng dẫn người dân và du khách thực hiện các quy định về nếp sống văn minh tại di tích, góp phần bảo đảm môi trường lễ hội trang nghiêm.
Trong những năm gần đây, chính quyền địa phương cũng triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của đền Kỳ Cùng. Di tích đã được khoanh vùng bảo vệ, hoàn thiện hồ sơ quản lý đất đai và được đầu tư tu bổ, mở rộng bằng nguồn vốn xã hội hóa, tạo điều kiện phục vụ tốt hơn nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân.
Song song với đó, lễ hội truyền thống gắn với đền Kỳ Cùng được tổ chức hằng năm theo hướng bảo tồn bản sắc văn hóa kết hợp phát triển du lịch. Tỉnh Lạng Sơn cũng triển khai các kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội trong từng giai đoạn, hướng tới khai thác hiệu quả tiềm năng văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, đền Kỳ Cùng còn là điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá lịch sử và văn hóa truyền thống.
Cùng với quần thể di tích, danh thắng và hệ thống lễ hội đặc sắc của Lạng Sơn, đền Kỳ Cùng góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch văn hóa của địa phương. Việc tiếp tục bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di tích được kỳ vọng sẽ giúp nơi đây trở thành điểm nhấn quan trọng trong hành trình khám phá vùng đất xứ Lạng.
