1. Tổng quan về Khu Di tích Kim Liên
Bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa luôn là nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ bản sắc dân tộc, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của đất nước. Nhận thức sâu sắc điều đó, ngay sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc, hòa bình được lập lại ở miền Bắc, năm 1956, Đảng đã chủ trương khôi phục các di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh tại quê hương Nghệ An.
Ngay sau đó, các chuyên gia bảo tồn - bảo tàng Trung ương phối hợp với Ty Văn hóa Nghệ An tiến hành khảo cứu, sưu tầm, phục dựng lại ngôi nhà của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc trên nền đất cũ. Tháng 6/1957, trong lần về thăm quê thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp về thăm lại ngôi nhà của gia đình và đóng góp nhiều ý kiến quý báu nhằm khôi phục di tích đúng với nguyên trạng xưa. Tiếp nối quá trình đó, ngôi nhà ngang ba gian cũng được phục dựng, để đến ngày 9/12/1961, trong lần về thăm quê thứ hai, Người được chứng kiến một quần thể di tích tương đối hoàn chỉnh. Cùng với đó, cụm di tích Hoàng Trù cũng được phục hồi, tạo nên không gian văn hóa - lịch sử gắn liền với tuổi thơ của Bác.
Từ những bước đi ban đầu, Khu Di tích Kim Liên từng bước mở cửa đón khách tham quan. Để đáp ứng yêu cầu quản lý, tỉnh Nghệ An đã thành lập Ban quản lý Bảo tàng Hồ Chí Minh trực thuộc Ty Văn hóa. Đến năm 1964, trước nhu cầu tiếp đón ngày càng lớn, Đảng và Nhà nước chủ trương xây dựng nhà bảo tàng. Tuy nhiên, theo nguyện vọng của Bác, công trình này được chuyển đổi chức năng thành nhà khách phục vụ đón tiếp.
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần, năm 1970, trong điều kiện chiến tranh còn nhiều khó khăn, Đảng và Nhà nước đã quyết định xây dựng Bảo tàng Kim Liên - bảo tàng đầu tiên trong cả nước về Bác Hồ, do đồng chí Trường Chinh chỉ đạo. Đây nhanh chóng trở thành địa chỉ thiêng liêng, nơi hội tụ tình cảm của đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế.
Ngày 10/5/1983, UBND tỉnh Nghệ Tĩnh quyết định đổi tên Bảo tàng Kim Liên thành Khu Di tích Kim Liên, xác lập rõ chức năng, nhiệm vụ và cơ chế quản lý. Đến năm 1993, đơn vị được chuyển về Sở Văn hóa - Thông tin (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) quản lý toàn diện. Năm 2001, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt dự án “Bảo tồn, tôn tạo Khu Di tích Kim Liên gắn với phát triển du lịch Nam Đàn”, góp phần nâng cấp hạ tầng và mở rộng không gian di tích.
Đặc biệt, năm 2020, theo Quyết định số 1943/QĐ-TTg, quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị Khu Di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên được phê duyệt trên diện tích gần 279 ha, bao gồm các cụm di tích Làng Sen, Hoàng Trù, núi Chung và khu mộ bà Hoàng Thị Loan. Quy hoạch không chỉ hướng tới bảo tồn di sản mà còn gắn với phát triển du lịch bền vững, khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa - sinh thái, như dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh, nghề thủ công truyền thống và các hoạt động trải nghiệm văn hóa địa phương.
Hiện nay, mỗi năm Khu Di tích Kim Liên đón từ 1,5 đến 2 triệu lượt khách tham quan, khẳng định sức hút bền vững của một di sản mang tầm vóc quốc gia và quốc tế.
2. Những giá trị cơ bản của Khu Di tích Kim Liên
Khu Di tích Kim Liên không chỉ là không gian lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn là nơi hội tụ, phản ánh sâu sắc truyền thống lịch sử – văn hóa xứ Nghệ, một trong những cội nguồn hình thành tư tưởng của Người.
Mảnh đất Nghệ An - vùng Hồng Lam từ lâu đã nổi tiếng là địa linh nhân kiệt. Nhà sử học Phan Huy Chú từng nhận định đây là vùng đất “núi cao sông sâu, phong tục trọng hậu”, nơi hội tụ khí thiêng sông núi và sản sinh nhiều bậc hiền tài. Chính truyền thống đó đã hun đúc nên Nguyễn Sinh Cung – Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, người đã tìm ra con đường giải phóng dân tộc và khai mở tương lai cho đất nước.
Bên cạnh giá trị về không gian văn hóa, Khu Di tích Kim Liên còn phản ánh truyền thống yêu nước và cách mạng của gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh – sự kết tinh của hai dòng họ lớn: Nguyễn Sinh và Hoàng Xuân. Đây là những dòng họ có bề dày khoa bảng, giàu truyền thống yêu nước, đóng góp nhiều nhân tài cho đất nước.
Thân sinh của Bác - cụ Nguyễn Sinh Sắc - là một nhà nho yêu nước, sống thanh liêm, gần gũi nhân dân, có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng và nhân cách của Người. Thân mẫu – bà Hoàng Thị Loan - với những câu hát ru đậm chất dân gian đã nuôi dưỡng tâm hồn, tình yêu quê hương, đất nước trong Bác từ thuở ấu thơ. Các anh chị của Người như bà Nguyễn Thị Thanh và ông Nguyễn Sinh Khiêm cũng là những tấm gương tiêu biểu về lòng yêu nước, đức hy sinh.
Ngoài ra, Khu Di tích còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật phản ánh mối quan hệ sâu nặng giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và quê hương Nghệ An. Những lời căn dặn, những bức thư, bài viết của Người thể hiện niềm tin, kỳ vọng và tình cảm đặc biệt đối với quê hương – nơi được Người mong muốn trở thành một trong những tỉnh khá nhất miền Bắc.
Giá trị của Khu Di tích Kim Liên không chỉ nằm ở các hiện vật hữu hình mà còn ở chiều sâu tinh thần. Đó là truyền thống văn hiến lâu đời của xứ Nghệ, là những phẩm chất cao quý như cần cù, hiếu học, đoàn kết, nghĩa tình. Đồng thời, đây còn là nơi hội tụ những giá trị văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, phản ánh sự kết tinh tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại trong tư tưởng, nhân cách Hồ Chí Minh.
3. Phát huy giá trị di sản trong thời kỳ hội nhập
Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, các thiết chế văn hóa, đặc biệt là hệ thống bảo tàng, di tích, giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống, bồi đắp bản sắc và thúc đẩy đối thoại văn hóa. Khu Di tích Kim Liên, với chức năng và sứ mệnh của mình, đang không ngừng đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng phục vụ, góp phần lan tỏa sâu rộng giá trị di sản Hồ Chí Minh.
Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh ngày càng trở thành nhiệm vụ thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân. Trong dòng chảy đó, Khu Di tích Kim Liên chính là một “trường học đặc biệt”, nơi mỗi hiện vật, mỗi không gian đều có khả năng tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành động của con người.
Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các cấp, các ngành, cùng tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, Khu Di tích Kim Liên sẽ tiếp tục phát huy tốt vai trò của mình trong việc bảo tồn và lan tỏa di sản tư tưởng, cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh - một di sản vô giá của dân tộc Việt Nam và nhân loại.
