Đình cổ Thái Xuân tọa lạc tại thôn Thái Xuân, xã Nhơn Hạnh, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ; nay thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai. Ngôi đình nguyên thủy được dựng trên khu đất khá rộng, song qua thời gian, một phần diện tích bị lấn chiếm, xây dựng nhà ở; hiện khuôn viên đình còn lại khoảng 750 m². Dẫu chịu nhiều biến thiên của lịch sử và đời sống xã hội, đình Thái Xuân vẫn giữ được dáng dấp cơ bản của mô hình đình làng truyền thống với cấu trúc gồm cổng đình, bức bình phong và khu chánh điện, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa gần gũi, phản ánh tinh thần trọng lễ nghi, coi trọng kỷ cương của xã hội truyền thống.
Cổng đình là điểm khởi đầu của không gian thiêng, đánh dấu ranh giới giữa đời sống thường nhật và thế giới tâm linh. Trên cổng đình Thái Xuân còn lưu các câu đối chữ Hán ca ngợi công đức tiền nhân, nhắc nhở con cháu về đạo lý tổ tiên, cộng đồng: “Đức đại yên dân thiên cổ thịnh/ Công cao hộ quốc vạn niên trường”. Bước qua cổng đình, bức bình phong hiện ra như một lớp đệm không gian mang ý nghĩa phong thủy và biểu trưng. Trong quan niệm truyền thống, bình phong không chỉ che chắn gió xấu, tà khí mà còn nhắc người vào chốn thiêng phải chậm lại, tĩnh tâm, tự soi xét mình. Cấu trúc ấy hình thành nếp sinh hoạt trầm tĩnh, tôn nghiêm, làm rõ ranh giới giữa cái phàm tục bên ngoài và cõi linh thiêng bên trong đình làng.
Trung tâm đình là khu vực thờ tự, chia hai phần: thành ngoại rộng 21,5 m x 24,5 m; thành nội rộng 17 m x 12,5 m. Trong thành nội có chánh điện rộng 6 m x 9 m; nhà phía Tây và nhà phía Đông mỗi gian rộng 5 m x 4,5 m. Đình được xây dựng bề thế, công phu, nhiều chi tiết chạm trổ, khảm sành sứ tinh xảo. Trên mái đền thờ chính là tượng lưỡng long chầu nguyệt, biểu trưng cho khát vọng hài hòa giữa trời – đất – con người. Trong văn hóa Việt, rồng gắn với nước, với mưa thuận gió hòa, với ước vọng mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp; hình ảnh hai con rồng hướng về mặt nguyệt tạo thế cân bằng, chuyển tải thông điệp hội tụ linh khí và sự che chở của thần linh đối với cộng đồng. Phía dưới mái đình là tượng hổ phục, biểu trưng cho sức mạnh, uy nghiêm, có chức năng trấn giữ, xua đuổi tà khí, bảo vệ không gian thiêng.
Ngay trung tâm chánh điện, dòng chữ “Đình Thái Xuân” bằng chữ Hán (亭泰春) được khảm mảnh sành sứ từ khi xây dựng năm 1937 đến nay vẫn khá nguyên vẹn. Hai bên là hình tượng Bát Tiên – tám vị tiên trong truyền thống văn hóa Á Đông: Thiết Quải Lý với nạng sắt, biểu trưng lòng từ bi cứu khổ; Hán Chung Ly tay cầm quạt, tượng trưng sự khoan dung, phóng khoáng; Lã Động Tân cầm kiếm trừ tà, biểu trưng chính khí và tu thân; Tào Quốc Cữu với trang phục quan lại, nhắc đạo lý liêm chính; Lam Thái Hòa mang dáng vẻ phóng khoáng, biểu trưng tự do nội tâm và lòng nhân ái; Trương Quả Lão cưỡi lừa ngược, tượng trưng trí tuệ siêu thoát; Hàn Tương Tử cầm tiêu sáo, biểu trưng tài năng nghệ thuật; Hà Tiên Cô, nữ tiên duy nhất, biểu trưng sự thuần khiết, hiếu thảo và phúc thọ. Đặt trong không gian đình làng, Bát Tiên chuyển tải thông điệp đạo đức đời thường: mỗi con người, ở bất kỳ thân phận nào, nếu biết tu dưỡng nhân cách, hành thiện và nuôi dưỡng cái đẹp trong tâm hồn, đều góp phần làm cộng đồng hài hòa, bền vững.
Về lịch sử hình thành, đến nay không còn tư liệu thành văn ghi rõ năm dựng đình đầu tiên. Theo lời kể của bô lão cao tuổi nhất thôn Thái Xuân hiện còn sống là ông Nguyễn Cao Bình (90 tuổi), đình làng Thái Xuân được lập dưới thời vua Minh Mạng (1820–1841) bằng vật liệu tranh tre để thờ thần Bạch Mã Thái Giám và được triều đình ban sắc phong. Đến năm 1937, bà Huỳnh Thị Ngao (thường gọi là bà Cầu) đã bỏ kinh phí, cùng công sức đóng góp của dân làng xây dựng lại đình bằng gạch ngói ba gian tồn tại đến ngày nay. Gian chánh điện thờ thần Bạch Mã; nhà phía Đông thờ Hỏa thần. Khoảng ba năm sau khi đình được xây dựng lại, bà Cầu qua đời và được dân làng thờ tại nhà phía Tây như một vị Thành hoàng của làng.
Đình cổ Thái Xuân từng được triều đình ban sắc phong, song do chiến tranh và biến động lịch sử, các đạo sắc không còn lưu giữ được. Sau năm 1975, mái đình sụp đổ, hư hại nặng và phải trùng tu nhiều lần. Lần trùng tu gần đây nhất diễn ra năm 2022, do người dân trong thôn chung tay đóng góp kinh phí, công sức phục dựng lại ngôi đình gần với nguyên bản kiến trúc năm 1937. Giữa chánh điện hiện còn chữ “Thần” (神), chỉ vị thần Bạch Mã Thái Giám được thờ phụng tại đình. Hai bên là hai hàng câu đối chữ Hán: “Vi đức kỳ thịnh hĩ/ Hữu công tắc tự chi”, thể hiện quan niệm tôn vinh đức độ và công lao của bậc được thờ phụng trong không gian linh thiêng của cộng đồng.
Tín ngưỡng thờ thần Bạch Mã khá phổ biến ở khu vực miền Trung. Theo thống kê về sắc phong còn lưu giữ tại khu vực Gia Lai Tây (tỉnh Gia Lai cũ), hiện còn 26 sắc phong, trong đó có 6 sắc phong dành cho thần Bạch Mã, được bảo tồn tại 5 trên tổng số 11 ngôi đình còn giữ được sắc thần. Ở khu vực Hội An (Quảng Nam cũ), có 8 trên 11 làng, xã có sắc phong thờ thần Bạch Mã, chiếm tỷ lệ 73%. Trong hệ thống tín ngưỡng truyền thống, hình tượng Bạch Mã gắn với linh vật bảo hộ, biểu trưng cho sự thanh khiết, chính trực và sức mạnh hộ quốc. Cách gọi “Bạch Mã Thái Giám” là lối gọi mang tính biểu tượng của dân gian: “Bạch Mã” là con ngựa trắng linh thiêng – vật dẫn đường, hộ vệ; “Thái giám” gợi hình ảnh người hầu cận trong cung đình, biểu trưng cho sự trung thành, tận tụy phụng sự bề trên và cộng đồng. Sự ghép nối ấy phản ánh tâm thức tôn vinh một linh thần vừa có uy lực siêu nhiên, vừa gần gũi với đời sống xã hội của cư dân làng quê.
Tại nhà phía Đông của đình, nơi thờ bà Cầu, hiện còn dòng chữ Hán “Tôn nương” (樽娘). Hai bên là hai hàng câu đối: “Thành kính tri ân công phảng đại/ Tôn sùng cảm ứng thịnh trùng hưng”, thể hiện sự tri ân công đức người phụ nữ đã hiến trọn gia sản cho cộng đồng làng. Theo ông Ngô Văn Đó (86 tuổi), Trưởng ban quản lý đình Thái Xuân, bà Huỳnh Thị Ngao là người gốc Thừa Thiên – Huế, xuất thân trong gia đình danh gia vọng tộc nhưng vì hoàn cảnh riêng đã đến thôn Thái Xuân sinh sống. Bà không lập gia đình, sống cùng hai người hầu nữ, dành gần như toàn bộ tài sản để làm việc thiện, giúp đỡ dân làng. Bà thường bỏ tiền xây dựng cầu, cống, tạo điều kiện đi lại thuận tiện nên được gọi thân mật là bà Cầu. Bà còn mua 5 mẫu ruộng lúa hiến cho dân làng canh tác, lấy hoa lợi phục vụ hương khói đình làng và hỗ trợ người nghèo. Công đức lớn nhất của bà là bỏ kinh phí xây dựng lại đình Thái Xuân năm 1937 bằng gạch ngói – nền tảng kiến trúc còn lưu giữ đến ngày nay. Bà qua đời vào ngày 17 tháng 11 âm lịch, khoảng ba năm sau khi đình được dựng lại.
Để tưởng nhớ công đức của bà Cầu, năm 2005, người dân thôn Thái Xuân đã quyên góp tiền của, công sức xây dựng lại phần mộ của bà khang trang hơn. Hằng năm, đình Thái Xuân có hai ngày lễ chính: ngày 17 tháng 11 âm lịch – ngày giỗ bà Cầu và ngày 17 tháng 3 âm lịch – lễ Kỵ yên cầu bình an cho dân làng. Đây là những dịp sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng, khi cộng đồng cùng tổ chức nghi lễ, sum họp, ăn uống, giao lưu văn nghệ, tái khẳng định mối dây gắn kết cộng đồng và sự tiếp nối truyền thống qua nhiều thế hệ.
Với lịch sử hơn 185 năm, đình làng Thái Xuân là ngôi đình cổ duy nhất của xã Nhơn Hạnh, huyện An Nhơn cũ, nay thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai còn tồn tại đến ngày nay. Xét về giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, đình Thái Xuân đáp ứng các tiêu chí của một di tích cấp tỉnh. Thiết nghĩ các cơ quan quản lý văn hóa tỉnh Gia Lai cần quan tâm, hỗ trợ chính quyền địa phương lập hồ sơ khoa học, đưa đình Thái Xuân vào danh mục di tích đủ điều kiện xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa trong giai đoạn 2024–2028, tiến tới công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh. Đó không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc tín ngưỡng cổ mà còn là sự tri ân tiền nhân, là cách gìn giữ đạo lý “uống nước nhớ nguồn” trong nhịp sống đương đại.
