Xã Con Cuông được thành lập ngày 1/7/2025 trên cơ sở sáp nhập các xã Yên Khê, Chi Khê và thị trấn Trà Lân của huyện Con Cuông (cũ). Xã có diện tích tự nhiên 155,45 km², gồm 36 khối, thôn, bản với 26.043 nhân khẩu, 6.223 hộ dân. Nằm ở khu vực trung tâm huyện Con Cuông (cũ), xã cách thành phố Vinh khoảng 120 km về phía Tây, giữ vị trí chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội vùng miền Tây Nghệ An.
Xã Con Cuông có vị trí đặc biệt khi một phần địa bàn nằm trong Vườn Quốc gia Pù Mát và trên trục Quốc lộ 7 – tuyến giao thông huyết mạch kết nối miền Tây Nghệ An với nước bạn Lào. Địa hình chủ yếu là đồi núi, phân hóa phức tạp, thấp dần về khu vực trung tâm, cùng khí hậu mát mẻ, trong lành, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng.
Địa phương sở hữu hệ sinh thái phong phú với rừng nguyên sinh, hệ thống sông, suối, thác nước đa dạng. Nổi bật là các danh thắng như thác Khe Kèm, suối Nước Mọc, các hang động tự nhiên cùng nguồn thủy sản dồi dào trên sông Lam, sông Giăng. Đây là những lợi thế quan trọng để Con Cuông phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên và Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Pù Mát.
Không chỉ giàu tiềm năng sinh thái, xã Con Cuông còn là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa với nhiều di tích, dấu ấn khảo cổ có giá trị. Nổi bật là thành Trà Lân và bia Ma Nhai – những chứng tích lịch sử quan trọng gắn với các giai đoạn đấu tranh giữ nước của dân tộc.
Di tích lịch sử bia Ma Nhai, còn gọi là “Ma nhai kỷ công bi văn”, được khắc trên vách núi Thành Nam từ thế kỷ XIV, ghi lại chiến công của Thái thượng hoàng Trần Minh Tông trong cuộc dẹp loạn, giữ vững bờ cõi. Bia Ma Nhai không chỉ là di sản văn hóa quý giá, khẳng định chủ quyền quốc gia, mà còn thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc, tư duy lịch sử của cha ông. Việc được công nhận là Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia năm 2011 đã góp phần đưa bia Ma Nhai trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài tỉnh.
Bên cạnh đó, thành Trà Lân gắn liền với chiến thắng “trúc chẻ tro bay” của nghĩa quân Lam Sơn dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa chống quân Minh thế kỷ XV. Đây là biểu tượng của tinh thần quật cường, ý chí đấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Các di tích lịch sử trên địa bàn xã không chỉ là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống yêu nước, mà còn là nguồn tài nguyên du lịch quan trọng, góp phần hình thành các tuyến du lịch kết hợp giữa lịch sử – văn hóa – sinh thái, tạo nên sức hút riêng có cho Con Cuông.
Xã Con Cuông là nơi cư trú của nhiều dân tộc anh em như Kinh, Thái, Đan Lai, Khơ Mú, Mường. Nền văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số được gìn giữ và phát huy, đặc biệt là văn hóa Thái với các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, cùng các làn điệu dân ca, dân vũ đặc sắc.
Một điểm nhấn văn hóa – du lịch tiêu biểu là Thẳm Nàng Màn (bản Nà Pha, xã Yên Khê cũ) – hang động đá vôi không chỉ mang giá trị tự nhiên lâu đời mà còn gắn với đời sống tâm linh của đồng bào Thái. Nơi đây được xem là điểm cầu duyên linh thiêng, gắn với câu chuyện tình Nàng Là. Hoạt động “Điểm hẹn Nàng Màn” được tổ chức định kỳ đã trở thành không gian giao lưu văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực, góp phần quảng bá, tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc Thái và thúc đẩy du lịch cộng đồng.
Giai đoạn 2021–2025, tốc độ tăng trưởng tổng giá trị sản phẩm trên địa bàn xã ước đạt 6,8%/năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực, tăng tỷ trọng dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp. Đến năm 2025, thu nhập bình quân đầu người ước đạt 41,5 triệu đồng; tổng thu ngân sách phân cấp trên địa bàn đạt khoảng 4,175 tỷ đồng.
Các ngành kinh tế chủ lực tiếp tục được phát triển đồng bộ. Lĩnh vực dịch vụ – thương mại phát triển đa dạng, trong đó du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, homestay ngày càng khẳng định vai trò quan trọng. Công nghiệp – xây dựng có tốc độ tăng trưởng giá trị tăng thêm ước đạt 12,8%/năm, với các sản phẩm chủ lực như may mặc, dược liệu, sản phẩm OCOP. Cụm công nghiệp Bồng Khê (nay thuộc xã Con Cuông) đang được triển khai, kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy phát triển công nghiệp chế biến, nhất là chế biến lâm sản gắn với kinh tế rừng bền vững.
Nông nghiệp được đẩy mạnh ứng dụng khoa học – kỹ thuật, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; nhiều mô hình kinh tế liên kết mang lại hiệu quả thiết thực. Công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường được tăng cường, không để phát sinh “điểm nóng” ô nhiễm.
Xã Con Cuông chú trọng chuyển đổi số trong quản lý và giảng dạy, nâng cao chất lượng giáo dục; tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia đạt 85,71%. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ diễn ra sôi nổi; chất lượng khám, chữa bệnh từng bước được nâng lên. Quốc phòng, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững; quan hệ đối ngoại truyền thống với huyện Xay Chăm Pon, tỉnh Bôlykhămxay (Lào) tiếp tục được củng cố.
Là nhiệm kỳ đầu tiên thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bên cạnh những kết quả đạt được, xã Con Cuông vẫn còn không ít khó khăn, hạn chế, nhất là về năng lực, trình độ chuyên môn sâu của đội ngũ cán bộ trong các lĩnh vực tài chính, xây dựng, giao thông, tài nguyên. Tuy nhiên, với tinh thần đoàn kết, đổi mới, sáng tạo, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Con Cuông quyết tâm nỗ lực vượt qua thách thức, hoàn thành các mục tiêu đề ra.
Xã Con Cuông phấn đấu phát triển toàn diện, sớm trở thành đô thị theo hướng sinh thái – du lịch, là trung tâm tiểu vùng Tây Nam Nghệ An; phát triển các trung tâm dịch vụ y tế, đào tạo nghề, du lịch, đóng vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế – xã hội của khu vực miền Tây Nghệ An.
Ba khâu đột phá được xác định gồm: Đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng chính quyền số, kinh tế số, xã hội số. Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức chuyên nghiệp, có phẩm chất, năng lực, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
Quy hoạch phát triển xã Con Cuông thành đô thị sinh thái, phát triển kinh tế sinh thái – du lịch, hình thành các tuyến du lịch liên kết vùng như Trà Lân – Ma Nhai – Khe Kèm – sông Giăng – suối Nước Mọc – Thẳm Nàng Màn, gắn với du lịch cộng đồng tại các bản làng và làng nghề truyền thống.
Với tầm nhìn chiến lược, quyết tâm chính trị cao và sự đồng thuận của Nhân dân, xã Con Cuông đang từng bước hiện thực hóa khát vọng phát triển, vươn lên trở thành điểm sáng về đô thị sinh thái, du lịch của miền Tây Nghệ An.
