Ghi danh di sản – sự ghi nhận xứng đáng đối với giá trị văn hóa ẩm thực tiêu biểu
Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, ẩm thực không chỉ đơn thuần là nhu cầu ăn uống mà còn là không gian kết tinh tri thức, kinh nghiệm, tập quán và tâm hồn của mỗi vùng đất. Việc “Tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An” được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho thấy sự đánh giá cao của Nhà nước đối với một loại hình tri thức dân gian đặc sắc, tiêu biểu cho văn hóa ẩm thực vùng Bắc Trung Bộ nói chung và xứ Nghệ nói riêng.
Quyết định này thể hiện rõ chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với cộng đồng chủ thể – những người đã và đang trực tiếp sáng tạo, lưu giữ, truyền dạy di sản trong đời sống thường nhật. Đồng thời, đây cũng là bước đi quan trọng nhằm nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của di sản văn hóa trong phát triển bền vững, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.
Tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An được hình thành trong quá trình con người thích ứng với điều kiện tự nhiên, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên bản địa. Nghệ An là vùng đất có hệ thống sông ngòi, đồng ruộng phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho lươn sinh trưởng và phát triển. Từ nguồn thực phẩm quen thuộc ấy, người dân đã tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ để hình thành nên hệ thống tri thức phong phú, bao gồm cách lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật sơ chế, phương pháp chế biến và cách thưởng thức món ăn.
Không giống với nhiều địa phương khác, tri thức chế biến lươn ở Nghệ An đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm lâu năm. Lươn được chọn phải là lươn đồng, thân chắc, khỏe, sống trong môi trường tự nhiên. Khâu sơ chế – vốn được xem là “linh hồn” của món ăn – đòi hỏi kỹ thuật cao để vừa khử được mùi tanh, vừa giữ trọn vị ngọt tự nhiên của thịt lươn. Những bí quyết này chủ yếu được truyền dạy bằng hình thức “cầm tay chỉ việc”, từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên mạch chảy liên tục của tri thức dân gian trong cộng đồng.
Điểm đặc sắc làm nên danh tiếng của ẩm thực lươn xứ Nghệ chính là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên liệu, gia vị và kỹ thuật chế biến. Các món ăn từ lươn như cháo lươn, súp lươn, miến lươn, lươn xào, lươn om… tuy quen thuộc nhưng lại mang hương vị rất riêng, khó trộn lẫn với bất kỳ vùng miền nào khác.
Gia vị sử dụng trong chế biến món lươn Nghệ An thường là những nguyên liệu truyền thống gắn bó với đời sống người dân như nghệ, hành, ớt, tiêu, mẻ… Trong đó, nghệ không chỉ tạo màu sắc hấp dẫn mà còn góp phần làm dậy mùi, cân bằng hương vị; ớt và tiêu mang đến vị cay nồng đặc trưng – một dấu ấn rõ nét của ẩm thực xứ Nghệ. Chính sự phối hợp tinh tế giữa các loại gia vị này đã tạo nên hương vị đậm đà, mộc mạc nhưng sâu lắng, phản ánh rõ tính cách con người nơi đây.
Mỗi món ăn từ lươn không chỉ là sản phẩm ẩm thực mà còn là “câu chuyện văn hóa” kể về vùng đất nắng gió, về cuộc sống lao động cần cù, về cách con người chắt chiu từ những sản vật bình dị của đồng ruộng để làm phong phú đời sống tinh thần.
Ẩm thực lươn – tấm gương phản chiếu đời sống và tính cách người xứ Nghệ
Không chỉ dừng lại ở giá trị dinh dưỡng hay nghệ thuật ẩm thực, tri thức chế biến món ăn từ lươn còn phản ánh sâu sắc điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt, lối sống và tính cách của người Nghệ An. Đó là sự giản dị, tiết kiệm nhưng không đơn điệu; là tinh thần chịu thương chịu khó, biết tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng để tạo nên giá trị lâu dài.
Trong bữa ăn thường ngày hay những dịp lễ, Tết, món lươn luôn hiện diện như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa ẩm thực của người dân. Qua đó, tri thức chế biến lươn trở thành sợi dây kết nối các thế hệ trong gia đình, cộng đồng, góp phần duy trì và củng cố bản sắc văn hóa địa phương.
Việc ghi danh “Tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản. Đây không chỉ là sự tôn vinh đối với tri thức dân gian mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Sự kiện này góp phần khơi dậy niềm tự hào của người dân Nghệ An đối với di sản quê hương, tạo động lực để các nghệ nhân, người làm nghề tiếp tục truyền dạy kinh nghiệm, bí quyết chế biến cho thế hệ trẻ. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa tri thức ẩm thực lươn một cách bài bản, khoa học.
Trong bối cảnh hiện nay, khi du lịch văn hóa – ẩm thực ngày càng trở thành xu hướng, việc ghi danh di sản là tiền đề quan trọng để Nghệ An khai thác hiệu quả giá trị của tri thức chế biến món ăn từ lươn trong phát triển kinh tế – xã hội. Ẩm thực lươn không chỉ là món ăn mà còn là “sản phẩm du lịch văn hóa” có sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách trong và ngoài nước.
Việc xây dựng các tour du lịch trải nghiệm, không gian ẩm thực truyền thống, lễ hội ẩm thực gắn với món lươn sẽ góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, con người Nghệ An; đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Quan trọng hơn, khi di sản được “sống” trong đời sống đương đại, giá trị của nó sẽ được bảo tồn một cách tự nhiên, lâu dài.
Cơ sở để tiếp tục quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản
Quyết định ghi danh của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là cơ sở pháp lý quan trọng để tỉnh Nghệ An và các địa phương liên quan triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Trong đó, cần chú trọng vai trò chủ thể của cộng đồng – những người đang trực tiếp nắm giữ và thực hành tri thức chế biến món ăn từ lươn.
Bên cạnh đó, việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa gìn giữ giá trị truyền thống và sáng tạo phù hợp với đời sống hiện đại sẽ giúp di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của địa phương.
Việc “Tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An” được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vì thế không chỉ là sự kiện mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, mà còn mở ra những cơ hội mới để Nghệ An khẳng định vị thế trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa ẩm thực dân tộc trong dòng chảy của thời đại.
