TÓM TẮT
Trong bối cảnh kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng mới, phát triển công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những định hướng quan trọng nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, đối với nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam, việc bảo tồn vẫn chủ yếu theo hướng gìn giữ truyền thống, chưa khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa để hình thành chuỗi giá trị kinh tế bền vững. Chèo Khuốc tại xã Đông Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên là một trong những không gian văn hóa tiêu biểu của nghệ thuật chèo đồng bằng Bắc Bộ, vẫn duy trì được cộng đồng nghệ nhân, hoạt động truyền dạy và thực hành nghệ thuật. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về vốn văn hóa, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, bài viết phân tích tiềm năng phát triển chèo Khuốc theo hướng công nghiệp văn hóa; đồng thời đề xuất mô hình chuyển hóa vốn văn hóa bản địa thành động lực phát triển địa phương thông qua bảo tồn, đào tạo, nghiên cứu, du lịch văn hóa, chuyển đổi số và phát triển thị trường. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nếu được quy hoạch và tổ chức theo mô hình hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, chèo Khuốc không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn có thể trở thành ngành kinh tế văn hóa đặc thù, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển bền vững cho địa phương.
Từ khóa: Công nghiệp văn hóa; vốn văn hóa; chèo Khuốc; Đông Tiên Hưng; kinh tế sáng tạo.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong nền kinh tế tri thức, lợi thế cạnh tranh của một quốc gia hay địa phương không còn chỉ được quyết định bởi tài nguyên thiên nhiên, vốn đầu tư hay lao động giá rẻ mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng khai thác các nguồn lực mềm, đặc biệt là văn hóa. UNESCO đã khẳng định các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc mà còn tạo ra giá trị gia tăng, việc làm và tăng trưởng kinh tế. Nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Vương quốc Anh đã thành công trong việc chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống thành những ngành công nghiệp có sức cạnh tranh toàn cầu.
Ở Việt Nam, Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đã xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn còn khá lớn. Nhiều di sản văn hóa phi vật thể được bảo tồn nhưng chưa được khai thác như một nguồn lực kinh tế, dẫn đến tình trạng phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và thiếu cơ chế tạo nguồn lực để tự phát triển.
Chèo Khuốc tại xã Đông Tiên Hưng là một trường hợp tiêu biểu. Không gian văn hóa này vẫn lưu giữ được nhiều làn điệu chèo cổ, đội ngũ nghệ nhân và truyền thống sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Bài viết "Làng quê văng vẳng điệu chèo" trên Báo Nhân Dân đã phản ánh sinh động sức sống của chèo Khuốc trong đời sống đương đại, đồng thời cho thấy những trăn trở về việc gìn giữ và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này. Điều đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu một mô hình phát triển mới, trong đó di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được chuyển hóa thành động lực phát triển kinh tế địa phương.
Từ cách tiếp cận trên, bài viết hướng tới mục tiêu phân tích cơ sở khoa học và thực tiễn của việc phát triển công nghiệp văn hóa từ vốn văn hóa bản địa, đồng thời đề xuất mô hình phát triển công nghiệp văn hóa chèo Khuốc tại xã Đông Tiên Hưng theo hướng kết hợp giữa bảo tồn, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển du lịch văn hóa.
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Khái niệm vốn văn hóa do Pierre Bourdieu đề xuất cho rằng các giá trị văn hóa, tri thức, kỹ năng và truyền thống được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ có thể trở thành nguồn lực tạo nên lợi thế phát triển. Trong điều kiện kinh tế sáng tạo, vốn văn hóa không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn có thể chuyển hóa thành vốn kinh tế thông qua các hoạt động sáng tạo, sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa.
UNESCO định nghĩa công nghiệp văn hóa là các ngành tạo ra, sản xuất và phân phối hàng hóa, dịch vụ có nội dung văn hóa dựa trên sự kết hợp giữa sáng tạo, tri thức, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận này mở ra cơ hội mới đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống, trong đó bảo tồn và phát triển được xem là hai quá trình bổ trợ lẫn nhau.
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study), kết hợp phân tích tài liệu, phân tích chính sách, tổng hợp và phân tích SWOT để đánh giá tiềm năng, cơ hội và thách thức trong phát triển công nghiệp văn hóa từ chèo Khuốc. Đồng thời, bài viết kế thừa các quan điểm về kinh tế sáng tạo của John Howkins và lợi thế cạnh tranh vùng của Michael Porter nhằm đề xuất mô hình phát triển phù hợp với điều kiện của Đông Tiên Hưng.
3. GIÁ TRỊ VỐN VĂN HÓA CỦA CHÈO KHUỐC
Chèo Khuốc là một trong những cái nôi của nghệ thuật chèo truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua nhiều thế hệ, nghệ thuật chèo không chỉ là hình thức biểu diễn mà còn là phương tiện truyền tải các giá trị đạo đức, nhân văn, lịch sử và tri thức dân gian. Chính sự gắn bó chặt chẽ với cộng đồng đã tạo nên sức sống lâu bền của chèo Khuốc.
Giá trị nổi bật của chèo Khuốc trước hết nằm ở tính nguyên bản của nghệ thuật truyền thống. Các làn điệu, tích chèo, phương pháp biểu diễn và kỹ năng truyền nghề vẫn được gìn giữ thông qua đội ngũ nghệ nhân và các câu lạc bộ chèo tại địa phương. Đây là nguồn tài sản văn hóa quý giá mà không phải địa phương nào cũng có được.
Thứ hai, chèo Khuốc mang giá trị cộng đồng sâu sắc. Hoạt động biểu diễn không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, giáo dục truyền thống và củng cố bản sắc văn hóa địa phương. Chính cộng đồng là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và phát triển di sản.
Thứ ba, chèo Khuốc có tiềm năng lớn để phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Với xu hướng gia tăng nhu cầu trải nghiệm văn hóa, giáo dục di sản và du lịch sáng tạo, chèo Khuốc có điều kiện để hình thành các sản phẩm biểu diễn, du lịch, đào tạo, truyền thông số và các sản phẩm sáng tạo khác, tạo ra chuỗi giá trị kinh tế dựa trên bản sắc văn hóa.
Tuy nhiên, việc khai thác các giá trị này hiện còn nhiều hạn chế. Hoạt động biểu diễn chủ yếu mang tính phong trào; liên kết với du lịch còn yếu; sản phẩm văn hóa chưa đa dạng; ứng dụng công nghệ số còn hạn chế; nguồn nhân lực trẻ kế cận chưa đáp ứng yêu cầu. Điều đó cho thấy, nếu chỉ dừng ở bảo tồn thì giá trị của chèo Khuốc sẽ khó được phát huy đầy đủ trong bối cảnh phát triển mới.
4. PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TỪ CHÈO KHUỐC: TỪ BẢO TỒN DI SẢN ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ
Trong nhiều năm qua, việc bảo tồn nghệ thuật chèo Khuốc chủ yếu dựa vào tâm huyết của các nghệ nhân, sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa nhưng chưa tạo được cơ chế phát triển bền vững. Nguồn lực đầu tư còn phân tán, sản phẩm văn hóa chưa được thương mại hóa hợp lý và chưa hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh.
Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, chèo Khuốc cần được tiếp cận như một nguồn vốn văn hóa bản địa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở việc lưu giữ các làn điệu chèo cổ mà còn ở khả năng tạo việc làm, thu hút khách du lịch, phát triển dịch vụ, đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu văn hóa địa phương.
Nghiên cứu đề xuất mô hình "Cụm công nghiệp văn hóa chèo Khuốc Đông Tiên Hưng" gồm sáu hợp phần liên kết chặt chẽ:
Bảo tồn và nghiên cứu: sưu tầm, số hóa tư liệu, bảo tồn các làn điệu, tích chèo, xây dựng ngân hàng dữ liệu số về chèo Khuốc.
Đào tạo và truyền nghề: tổ chức các lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên, đào tạo diễn viên trẻ, bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân kế cận.
Sáng tạo và biểu diễn: phát triển các chương trình biểu diễn chuyên nghiệp, kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo để mở rộng đối tượng công chúng.
Du lịch văn hóa: xây dựng sản phẩm trải nghiệm "Một ngày với làng chèo Khuốc", kết hợp biểu diễn, học hát chèo, ẩm thực và không gian làng quê.
Chuyển đổi số: phát triển nền tảng số, bảo tàng số, thư viện số, kênh YouTube, podcast, học trực tuyến và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lưu trữ, quảng bá di sản.
Phát triển thị trường: xây dựng thương hiệu "Chèo Khuốc - Đông Tiên Hưng", phát triển sản phẩm lưu niệm, xuất bản, truyền thông và kết nối với các doanh nghiệp du lịch.
Mô hình này tạo thành chuỗi giá trị:
Vốn văn hóa → Sáng tạo → Sản phẩm văn hóa → Thị trường → Giá trị kinh tế → Tái đầu tư cho bảo tồn và phát triển.
Đây chính là điểm khác biệt giữa tư duy bảo tồn truyền thống và tư duy phát triển công nghiệp văn hóa.
Kết quả phân tích cho thấy Đông Tiên Hưng có đủ điều kiện để phát triển công nghiệp văn hóa nếu có quy hoạch tổng thể và cơ chế huy động nguồn lực xã hội.
5. XÂY DỰNG ĐÔNG TIÊN HƯNG THÀNH TRUNG TÂM CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA CHÈO TRUYỀN THỐNG
Để hiện thực hóa mục tiêu trên, nghiên cứu đề xuất xây dựng Trung tâm nghiên cứu, đào tạo và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống Đông Tiên Hưng. Trung tâm không chỉ là nơi bảo tồn di sản mà còn là hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo, sáng tạo, biểu diễn, du lịch và chuyển đổi số.
Một nội dung quan trọng là hình thành cơ chế phối hợp giữa địa phương với Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, cùng các nhà hát chèo và cơ sở đào tạo nghệ thuật khác.
Hằng năm, cần tổ chức các chương trình đưa sinh viên chuyên ngành âm nhạc truyền thống, sân khấu, văn hóa học, quản lý văn hóa và du lịch về Đông Tiên Hưng để thực tập, nghiên cứu, sưu tầm, thực hành biểu diễn và học nghề trực tiếp với các nghệ nhân. Đây không chỉ là hoạt động đào tạo mà còn là giải pháp quan trọng để truyền nghề, trẻ hóa đội ngũ kế cận và lan tỏa giá trị chèo Khuốc trong cộng đồng học thuật.
Xa hơn, Đông Tiên Hưng có thể trở thành "Làng đại học thực hành về nghệ thuật chèo truyền thống", nơi sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh trong và ngoài nước đến học tập, nghiên cứu và trải nghiệm. Mô hình này sẽ tạo nên sự gắn kết giữa Nhà nước - Nhà trường - Nhà khoa học - Nghệ nhân - Doanh nghiệp - Cộng đồng, hình thành hệ sinh thái phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.
6. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Để phát triển công nghiệp văn hóa chèo Khuốc, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp:
Đưa phát triển công nghiệp văn hóa chèo Khuốc vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch văn hóa của tỉnh Hưng Yên.
Xây dựng Đề án "Phát triển Trung tâm công nghiệp văn hóa chèo Khuốc giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045".
Hình thành cơ chế hợp tác công - tư nhằm huy động doanh nghiệp đầu tư vào phát triển sản phẩm văn hóa và du lịch.
Tăng cường số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu mở và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá.
Xây dựng các lễ hội, liên hoan chèo thường niên mang tầm khu vực và quốc gia.
Có chính sách đãi ngộ nghệ nhân, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia bảo tồn và sáng tạo nghệ thuật chèo.
Phát triển mạng lưới hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, đào tạo và quảng bá nghệ thuật chèo truyền thống.
7. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh phát triển kinh tế sáng tạo, văn hóa không chỉ là giá trị tinh thần mà còn là nguồn lực phát triển. Trường hợp chèo Khuốc tại xã Đông Tiên Hưng cho thấy, nếu được quy hoạch và tổ chức theo mô hình công nghiệp văn hóa, di sản văn hóa phi vật thể hoàn toàn có thể trở thành động lực tăng trưởng mới cho địa phương.
Nghiên cứu khẳng định rằng, bảo tồn không phải là đích đến mà là điểm khởi đầu của phát triển. Chỉ khi các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và thị trường thông qua hệ sinh thái sáng tạo thì di sản mới có điều kiện tự nuôi dưỡng và phát triển bền vững.
Đóng góp quan trọng của bài viết là đề xuất mô hình "Cụm công nghiệp văn hóa chèo Khuốc Đông Tiên Hưng", gắn kết giữa bảo tồn di sản, đào tạo, nghiên cứu, chuyển đổi số, du lịch văn hóa và phát triển thị trường. Mô hình này không chỉ có ý nghĩa đối với Hưng Yên mà còn có thể tham khảo cho nhiều địa phương khác có di sản văn hóa phi vật thể.
Trong dài hạn, cần nghiên cứu xây dựng Đông Tiên Hưng trở thành Trung tâm quốc gia về nghiên cứu, đào tạo, thực hành và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống, góp phần đưa chèo Khuốc trở thành thương hiệu văn hóa tiêu biểu của Việt Nam và là hạt nhân của một cụm công nghiệp văn hóa đặc sắc trong vùng đồng bằng Bắc Bộ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Ban Chấp hành Trung ương (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
- Chính phủ (2016). Quyết định số 1755/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030.
- UNESCO (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.
- UNESCO (2005). Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions.
- Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. Greenwood Press.
- Howkins, J. (2001). The Creative Economy: How People Make Money from Ideas. Penguin.
- Porter, M. E. (1990). The Competitive Advantage of Nations. Free Press.
- Báo Nhân Dân (2025). Làng quê văng vẳng điệu chèo.
