Dưới bầu trời miền Trung đầy nắng gió, trên vùng đất từng vang danh “địa linh nhân kiệt”, tháp cổ Bình Lâm lặng lẽ đứng đó như một chứng nhân ngàn năm của lịch sử, văn hóa và nghệ thuật Champa. Không ồn ào, không phô trương, nhưng chỉ cần một lần đứng trước dáng tháp trầm mặc ấy, người ta dễ dàng cảm nhận được chiều sâu thời gian, lớp lớp trầm tích văn hóa của những thế kỷ đã trôi qua. Tháp Bình Lâm không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, mà còn là biểu tượng tinh thần, là ký ức gạch đá của vùng đất võ Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai - nơi giao thoa giữa lịch sử, thơ ca và bản sắc văn hóa.
Trong bài thơ “Cha đàng ngoài, mẹ ở đàng trong” của nhà thơ Xuân Diệu có đoạn: Quê cha Hà Tĩnh đất hẹp khô rang/ Đói bao thuở cơm chia phần từng bát/ Quê mẹ gió nồm thổi lên tươi mát/ Bình Định lúa xanh ôm bóng tháp Chàm!
Ngôi tháp Chàm mà Xuân Diệu nhắc đến chính là tháp Bình Lâm, tọa lạc tại thôn Bình Lâm, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định cũ, nay thuộc thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai. Chính tại không gian văn hóa ấy, tâm hồn thi sĩ đã được bồi đắp bởi truyền thống, bởi lịch sử và bởi vẻ đẹp thầm lặng của một di sản kiến trúc cổ.
Trong hệ thống tháp Chăm còn hiện hữu trên đất Gia Lai ngày nay, tháp Bình Lâm được các nhà nghiên cứu xác định là ngôi tháp được xây dựng sớm nhất. Theo các tài liệu khảo cổ và nghiên cứu mỹ thuật học, tháp ra đời vào nửa đầu thế kỷ XI, trong bối cảnh vương quốc Champa đang trải qua những biến động lớn về chính trị và văn hóa, đặc biệt là quá trình dời đô từ Amaravati (Trà Kiệu) về Vijaya (Đồ Bàn). Chính thời điểm lịch sử đặc biệt này đã tạo nên cho tháp Bình Lâm một giá trị độc đáo: nó mang phong cách kiến trúc chuyển tiếp giữa Mỹ Sơn A1 - đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc Chăm cổ - và phong cách Bình Định, một phong cách sẽ phát triển rực rỡ về sau.
Quan sát kỹ tháp Bình Lâm, chúng ta dễ dàng nhận ra những dấu ấn còn sót lại của phong cách Mỹ Sơn A1 với các hoa văn, họa tiết trang trí cầu kỳ, giàu tính biểu tượng. Song song với đó, những yếu tố mới bắt đầu xuất hiện: các cột ốp chạy dọc thân tháp, các rãnh xẻ thẳng đứng, bề mặt tường trơn giản hơn, và đặc biệt là cửa tháp vút cao hình mũi giáo – một đặc trưng tiêu biểu của phong cách Bình Định sau này. Sự đan xen giữa cũ và mới ấy không hề rời rạc, mà hòa quyện chặt chẽ, tạo nên một tổng thể kiến trúc vừa trang nghiêm, vừa thanh thoát, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong lịch sử kiến trúc Champa. Từ tháp Bình Lâm, phong cách Bình Định đã dần định hình và lan tỏa, để rồi xuất hiện ở hàng loạt tháp nổi tiếng khác như Phú Lốc, Cánh Tiên, Bánh Ít, Tháp Nhạn…
Giá trị của tháp Bình Lâm không chỉ nằm ở hình khối kiến trúc, mà còn được làm sáng tỏ thêm qua cuộc khai quật khảo cổ học năm 2008. Cuộc khai quật này đã mang lại nhiều phát hiện quan trọng, góp phần tái hiện rõ hơn diện mạo ban đầu của quần thể kiến trúc tháp. Các nhà khảo cổ đã phát hiện nền móng của một công trình thờ tự nằm phía trước cửa chính hướng Đông – hướng linh thiêng trong quan niệm Hindu giáo của người Chăm. Công trình này đã bị phá hủy hoàn toàn theo thời gian, nhưng dấu tích còn lại cho thấy tháp Bình Lâm từng nằm trong một không gian tôn giáo hoàn chỉnh, chứ không phải là một kiến trúc đơn lẻ như hiện nay.
Đặc biệt, cách cửa chính khoảng 8 mét, các nhà nghiên cứu tìm thấy dấu vết của một công trình được cho là máng nước thiêng Somasutra, chạy theo hướng Bắc - Nam. Trong kiến trúc đền tháp Hindu, Somasutra có vai trò dẫn nước thiêng từ linga - biểu tượng của thần Shiva - ra bên ngoài, thể hiện sự lưu chuyển của sinh lực vũ trụ. Phát hiện này càng củng cố nhận định rằng tháp Bình Lâm là một trung tâm thờ tự quan trọng, gắn với tín ngưỡng Shiva giáo trong đời sống tinh thần của cư dân Champa cổ.
Hệ thống bó chân tháp bằng gạch còn khá nguyên vẹn ở một số mặt, cho phép các nhà nghiên cứu hình dung được kỹ thuật xây dựng tinh xảo của người Chăm. Đáng chú ý, mặt sàn của tháp nằm cao hơn mặt đất hiện nay khoảng 1,4 mét, cho thấy khu vực xung quanh đã bị bồi tụ mạnh qua nhiều thế kỷ. Điều này không chỉ cung cấp dữ liệu địa lý, mà còn phản ánh những biến đổi tự nhiên - xã hội tác động lâu dài đến di tích. Hàng trăm hiện vật được phát hiện trong đợt khai quật, từ đầu rắn Naga, tượng nữ thần Durga – Devi bằng đá, các tai lửa, cho đến gốm sứ và hiện vật đất nung… Tất cả đều góp phần làm phong phú thêm bức tranh về đời sống tôn giáo, nghệ thuật và sinh hoạt của cộng đồng Champa xưa.
Đặt tháp Bình Lâm trong không gian lịch sử rộng lớn hơn, không thể không nhắc đến mối liên hệ mật thiết giữa di tích này với thành cổ Thị Nại – một trung tâm quân sự, kinh tế quan trọng của vương quốc Champa. Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên cuối thế kỷ XIII, Thị Nại giữ vai trò tiền đồn bảo vệ kinh thành Đồ Bàn. Năm 1282, tại cửa Thị Nại đã diễn ra một trận thủy chiến dữ dội giữa quân Nguyên Mông do Toa Đô chỉ huy và quân Champa do Thái tử Harijit (Chế Mân) lãnh đạo. Dù chiến đấu anh dũng, quân Champa không thể chống đỡ trước lực lượng hùng hậu với hàng ngàn chiến thuyền của đối phương, buộc phải rút bỏ Thị Nại, lui về miền núi xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài.
Ngay cả tên gọi Thị Nại cũng là một minh chứng sinh động cho sự tiếp nối văn hóa – ngôn ngữ. Theo các nhà nghiên cứu, Thị Nại bắt nguồn từ tiếng Chăm “Sri Banoy”, được phiên âm theo Hán tự là “Thi Lị Bi Nại”, sau đó rút gọn thành “Thi Nại” và dần biến âm thành “Thị Nại” như ngày nay. Trong dòng chảy lịch sử ấy, tháp Bình Lâm không chỉ là một công trình tôn giáo, mà còn là một phần của không gian chiến lược, chứng kiến những thăng trầm của vương quốc Champa từ khi dời đô về Vijaya cho đến lúc Đồ Bàn khép lại vai trò lịch sử.
Đầu thế kỷ XX, nhà nghiên cứu người Pháp H. Parmentier của Viện Viễn Đông Bác cổ khi nghiên cứu về tháp Bình Lâm có ghi chép về linga ở chùa Thiên Trúc như sau: “Một cái linga trang trí khác thường nằm ở một ngôi chùa lân cận cạnh một con sư tử đứng. Linga này chắc là tượng thần trước đây của di tích”. Sau H. Parmentier, nhà nghiên cứu J. Boisselier có nghiên cứu về linga Bình Lâm. Theo ông, linga Bình Lâm là một jatalinga (linga có phần đầu được trang trí bằng đồ đội – jata). Jatalinga Bình Lâm thuộc dạng chuyển tiếp, nằm giữa những jatalinga mang tính hiện thực cao của nghệ thuật Mỹ Sơn E1 (thế kỷ XI–XII) và các dạng jatalinga cách điệu hơn của phong cách Khương Mỹ, Trà Kiệu (thế kỷ VII–VIII). So với các jata muộn hơn, jata Bình Lâm tuy đã dày và phức tạp hơn, nhưng vẫn thấy rõ ba chuỗi tết nằm ngang – một chi tiết quan trọng giúp định niên đại và xác định phong cách nghệ thuật của di tích. Những nghiên cứu này không chỉ làm rõ giá trị của riêng tháp Bình Lâm, mà còn góp phần hoàn thiện bức tranh tổng thể về sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc Champa.
Bên cạnh linga, một tác phẩm điêu khắc đặc sắc khác gắn với tháp Bình Lâm là pho tượng chim thần Garuda. Trước đây, H. Parmentier từng nhầm lẫn gọi là “sư tử đá”, nhưng nay được xác định là chim thần Garuda – vật cưỡi của thần Vishnu trong Hindu giáo. Tượng Garuda cao khoảng 1,35 mét, được thể hiện trong tư thế đứng đầy sinh động. Hai tay co ngang vai, hai bàn tay xòe rộng với mười ngón rõ ràng; phần thân trên để trần, lộ rõ bộ ngực khỏe khoắn, cân đối. Khuôn mặt chim thần dũng mãnh, đôi mắt tròn lồi, chiếc mỏ lớn nhô ra, toát lên vẻ uy nghi và linh thiêng.
Phần đầu Garuda đội bộ trang sức gồm vương miện ở trán và mũ bọc tóc, trong khi phần chân được thể hiện ở tư thế động: chân phải hơi co, chân trái khép lại, tạo cảm giác sẵn sàng cất cánh. Chiếc sampot bó sát đùi, với phần thân trước nhọn và kéo dài xuống dưới, vừa mang tính trang trí, vừa thể hiện phong cách tạo hình đặc trưng của nghệ thuật Chăm. Dù đã bị hư hại theo thời gian, pho tượng Garuda Bình Lâm vẫn được đánh giá là một trong những tác phẩm điêu khắc đẹp, cổ kính và giàu sức biểu cảm nhất của nghệ thuật Champa khu vực Bình Định – Gia Lai.
Trải qua gần một thiên niên kỷ, tháp Bình Lâm không tránh khỏi những tổn thất do thời gian, chiến tranh và tác động của môi trường. Nhiều chi tiết kiến trúc, trang trí đã bị bào mòn, sụp đổ hoặc thất lạc. Tuy nhiên, chính trong dáng vẻ rêu phong ấy, tháp Bình Lâm vẫn giữ được cốt cách và giá trị cốt lõi của mình. Đây không chỉ là một trong những ngọn tháp Chăm có tuổi đời lâu nhất còn tồn tại, mà còn là ngôi tháp tiêu biểu, mở đầu cho phong cách kiến trúc Bình Định - một phong cách đã góp phần làm nên diện mạo rực rỡ của nghệ thuật Champa trong nhiều thế kỷ.
Hôm nay, giữa nhịp sống hiện đại, tháp cổ Bình Lâm vẫn lặng lẽ soi bóng xuống những cánh đồng, vẫn đứng đó như một lời nhắc nhở về quá khứ. Đó là quá khứ của một vương quốc từng hưng thịnh, của những con người đã gửi gắm niềm tin, tín ngưỡng và tài hoa nghệ thuật vào từng viên gạch, từng đường chạm khắc. Giữ gìn và trân trọng tháp Bình Lâm không chỉ là bảo vệ một di tích kiến trúc, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, lịch sử của vùng đất võ - nơi “lúa xanh ôm bóng tháp Chàm” đã đi vào thơ ca và mãi mãi neo lại trong tâm thức bao thế hệ người con xứ Nẫu.
