Dấu ấn vàng son của một nền văn minh rực rỡ
Trải dài dọc theo dải đất duyên hải miền Trung từ thế kỷ II đến thế kỷ XV, văn hóa Chăm đã kiến tạo nên một nền văn minh rực rỡ với những giá trị nghệ thuật và tín ngưỡng đặc sắc. Từ Thánh địa Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương cho đến hệ thống đền tháp từ Quảng Trị vào tới Bình Thuận (hiện thuộc tỉnh Lâm Đồng), người Chăm cổ đã để lại một kho tàng di sản đồ sộ, mang đậm dấu ấn Bà-la-môn giáo (Ấn Độ giáo) và Phật giáo.
Trải qua hàng thế kỷ với nhiều biến thiên lịch sử và sự khắc nghiệt của thiên nhiên, nhiều công trình kiến trúc đã bị vùi lấp hoặc hư hại. Từ cuối thế kỷ XIX, công cuộc sưu tầm, nghiên cứu các hiện vật điêu khắc Chăm được tiến hành bài bản, đặt nền móng cho sự ra đời của một thiết chế văn hóa đặc biệt bên bờ sông Hàn vào năm 1915 và chính thức mở cửa đón công chúng từ năm 1918.
Tọa lạc tại trung tâm thành phố biển, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng được giới nghiên cứu đánh giá là nơi lưu giữ bộ sưu tập nghệ thuật điêu khắc Champa phong phú và tiêu biểu bậc nhất thế giới. Bản thân công trình bảo tàng, với lối kiến trúc mang phong cách Pháp đầu thế kỷ XX kết hợp hài hòa cùng những họa tiết trang trí lấy cảm hứng từ đỉnh tháp Champa cổ, cũng đã trở thành một di tích văn hóa – lịch sử đặc sắc.
Bảo tàng không chỉ là điểm tham quan mà còn trở thành không gian trải nghiệm văn hóa sống động, kết nối di sản điêu khắc với các hoạt động giáo dục di sản dành cho thế hệ trẻ.
Bên trong các phòng trưng bày được bố trí theo từng vùng địa lý khảo cổ như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm..., hàng trăm tác phẩm nguyên gốc bằng đá sa thạch và đồng (trong đó, bộ sưu tập của bảo tàng chỉ có duy nhất một hiện vật được chế tác bằng đồng) đang lặng lẽ kể câu chuyện về tư duy thẩm mỹ bậc thầy của các nghệ nhân xưa.
Mỗi đường cong mềm mại của vũ nữ Apsara, ánh mắt từ bi của tượng Bồ tát Tara bằng đồng hay vẻ uy nghi của các vị thần Hindu giáo đều phản ánh thế giới quan phong phú của cư dân Chăm cổ. Ngày nay, bảo tàng không chỉ là điểm tham quan mà còn là không gian trải nghiệm văn hóa sống động, góp phần kết nối di sản điêu khắc với các hoạt động giáo dục, nâng cao nhận thức về giá trị di sản cho thế hệ trẻ.
Dòng chảy hòa quyện trong đại gia đình văn hóa Việt Nam
Nhìn nhận về vị trí của di sản Chăm trong bức tranh văn hóa chung của dân tộc, ông Hà Tấn Loan – nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm – khẳng định: "Văn hóa Champa nằm trong lòng văn hóa Việt Nam, là một bộ phận của văn hóa Việt Nam thống nhất – một mảng màu khá lớn và đặc sắc trong bức tranh văn hóa cổ truyền đa sắc của nền văn hóa đa dân tộc, là nét son chói lọi với nhiều giá trị văn hóa đạt tới đỉnh cao nhân loại – Di sản văn hóa thế giới."
Nhận định này đã khái quát sâu sắc quy luật vận động của lịch sử và văn hóa dân tộc. Trong suốt tiến trình lịch sử, văn hóa Chăm và văn hóa Đại Việt đã có sự giao thoa, tiếp biến mạnh mẽ. Những yếu tố mỹ thuật, âm nhạc, tín ngưỡng và tri thức bản địa của người Chăm đã hòa quyện tự nhiên vào đời sống tinh thần của cư dân miền Trung, góp phần bồi đắp nên bản sắc thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam.
Vì vậy, hành trình đưa di sản Chăm từ các phế tích khảo cổ về hội tụ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng không chỉ là nỗ lực gìn giữ những giá trị vật chất trước sự tàn phá của thời gian. Hơn thế nữa, đó còn là cách bảo tồn một phần di sản quý báu của quốc gia, để những khối đá nghìn năm tuổi tiếp tục đối thoại với công chúng hôm nay và các thế hệ mai sau.