Những cây Dổi xanh tự nhiên
Cây Dổi xanh tên khoa học là Michelia mediocris Dand, họ thực vật Ngọc lan (Magnoliaceae). Gỗ Dổi xanh có giác lõi phân biệt. Lõi màu vàng, cứng, mịn, bền, nhẹ, không cong vênh, không bị mối mọt. Gỗ dùng làm gỗ nội thất, đóng tàu thuyền, làm nhà…
Nhiều địa phương vùng miền núi Tây Bắc hiện đang nhân rộng và xem đó là loại cây chủ lực cho kinh tế cao và ổn định. Một số nơi đã trồng quy mô hàng trăm ha, cây sinh trưởng tốt, đến thời kì thu hoạch hạt từ năm thứ năm trở lên, mang lại kinh tế cao hàng trăm triệu đồng từ bán hạt làm gia vị, sau 10 - 15 năm mang lại giá trị kinh tế cao từ việc khai thác gỗ.
Cây Dổi xanh là cây thân gỗ lớn, thường xanh, cao trung bình 30 - 40m, đường kính của cây đạt khoảng 90 - 100cm. Cây thân thẳng, gỗ tròn, ra cành ở rất cao. Cành non có lông, vỏ cây màu xám, nhẵn, bóng mịn. Lá đơn hình bầu dục dài, mọc cách, bóng, dài 10 - 15cm, rộng 4 - 6cm. Gân bên 8 - 15 đôi. Hoa đơn độc mọc đầu cành, cuống có lông, cánh hoa màu trắng sữa. Quả kép dài 5 - 8cm, gồm nhiều hạt hình bầu dục hay dẹp, hạt khi đến độ già màu đỏ.
Dổi xanh sống và phát triển tốt với địa hình và đất đai, khí hậu nước ta như: Đất feralit, đất bazan..., khí hậu tiêu biểu nước ta nhiệt đới ẩm gió mùa. Cây ưa sáng, sinh trưởng phát triển nhanh, cây tái sinh nhiều tái sinh nhanh nhờ phát tán hạt tốt. Cây có thể sống xen kẽ với các loài cây khác nhau trong một quần thể cây thực vật. Mùa hoa trong 2 tháng đó là tháng 3 - 4, quả chín vào tháng 9 - 10. Một kg hạt khoảng 5000 hạt.
Nhiều địa phương vùng miền núi Tây Bắc hiện đang nhân rộng và xem đó là loại cây chủ lực cho kinh tế cao và ổn định. Một số nơi đã trồng quy mô hàng trăm ha, cây sinh trưởng tốt, đến thời kì thu hoạch hạt từ năm thứ năm trở lên, mang lại kinh tế cao hàng trăm triệu đồng từ bán hạt làm gia vị, sau 10 - 15 năm mang lại giá trị kinh tế cao từ việc khai thác gỗ.
Cây Dổi xanh là cây thân gỗ lớn, thường xanh, cao trung bình 30 - 40m, đường kính của cây đạt khoảng 90 - 100cm. Cây thân thẳng, gỗ tròn, ra cành ở rất cao. Cành non có lông, vỏ cây màu xám, nhẵn, bóng mịn. Lá đơn hình bầu dục dài, mọc cách, bóng, dài 10 - 15cm, rộng 4 - 6cm. Gân bên 8 - 15 đôi. Hoa đơn độc mọc đầu cành, cuống có lông, cánh hoa màu trắng sữa. Quả kép dài 5 - 8cm, gồm nhiều hạt hình bầu dục hay dẹp, hạt khi đến độ già màu đỏ.
Dổi xanh sống và phát triển tốt với địa hình và đất đai, khí hậu nước ta như: Đất feralit, đất bazan..., khí hậu tiêu biểu nước ta nhiệt đới ẩm gió mùa. Cây ưa sáng, sinh trưởng phát triển nhanh, cây tái sinh nhiều tái sinh nhanh nhờ phát tán hạt tốt. Cây có thể sống xen kẽ với các loài cây khác nhau trong một quần thể cây thực vật. Mùa hoa trong 2 tháng đó là tháng 3 - 4, quả chín vào tháng 9 - 10. Một kg hạt khoảng 5000 hạt.
Chủ vườn ươm Nguyễn Văn Tình (bìa trái) cùng phóng viên khảo sát việc xuất giống, chọn cây phù hợp với khách hàng
Hạt giống được thu hái trên các cây bố mẹ từ 10 - 15 năm với cây được nhân giống bằng cách gieo hạt và 5 - 7 năm với phương pháp chiết ghép, có đường kính trên 25 - 30cm, cây khỏe đẹp, tán rộng phân cành cao, không sâu bệnh trong rừng tự nhiên, rừng trồng.
Hạt giống được thu hái từ tháng 9 đến tháng 10 ở các tỉnh vùng núi phía Bắc.
Khi thu hoạch cần chú ý quả khi vỏ chuyển từ màu xanh sang màu vàng. Lúc đó hạt mới đảm bảo phát triển tốt. Thu hoạch quả xong chất thành đống cao 40cm, ủ quả 1 - 2 ngày sau đó phơi trong nắng nhẹ để tách hạt và vỏ ra. Sau đó ngâm trong nước 1 - 2 ngày sau đó sát nhẹ đãi sạch tử y, hạt được phơi khô và bảo quản. Hạt giống phải có màu đen sạch, bảo quản đúng cách có tỷ lệ nảy mầm cao.
Cấy giống ghép 30 ngày đã bén thân chủ...
Một số phương pháp kỹ thuật nhân giống cơ bản:
Khi ươm cây ta cần tiến hành đúng kĩ thuật của vườm ươm để tỉ lệ cây sống nhiều nhất có thể.
Chuẩn bị luống: Cuốc, xới, làm sạch cỏ sau đó lên luống có chiều cao 10 - 20cm để không bị úng nước, rộng trừng 1m, chiều dài tuỳ theo chiều dài của vườn ươm, đóng bầu, xếp bầu trên luống để cấy cây.
Gieo hạt trước cho cây vào bầu để tránh khi bầu xong xong lúc đó mới gieo hạt, tuy nhiên do hạt Dổi nhanh mất sức nảy mầm nên sau khi thu hoạch xong có thể gieo hạt ngay để tăng tỷ lệ nẩy mầm của hạt.
Hạt đã được phơi khô và bảo quản
Xử lý hạt:
Ngâm hạt trong nước khi hạt ngậm đủ nước, ta vớt ra rửa sạch, ủ một trong bao vải, khi hạt nứt nanh có rễ hoặc có lá mầm thì cấy vào bầu.
Vỏ bầu làm bằng P.E có kích thước 7x15cm, xung quanh đục lỗ thoát nước. Đất trộn thêm ít phân và mùn hoặc trấu. Khi cấy mầm vào bầu phải tưới nước trên luống, dùng que tạo hố để cắm mầm vào bầu tránh rễ cây bị hỏng, làm dàn che nắng cho cây, tưới một lượng nước vừa đủ cho cây khi thấy bầu khô.
Khi nầm sống được 2 tháng thích nghi hoàn toàn với môi trường, rễ của cây cũng khỏe, bắt đầu bón thúc bằng cách tưới nhửi cây để cây phát triển tốt và nhanh, khỏe mạnh mập. Tưới phân xong phải tưới nước để rửa sạch lá.
Cây con cao 10 - 20cm cần đảo bầu cây và phân loại theo chiều cao để chăm sóc những cây sinh trưởng kém, loại bỏ những cây sâu bệnh, trong mấy tháng sau tiếp tục đảo bầu và phân loại cây để chăm sóc lúc này cũng cho cây tiếp cần gần ánh sáng, bỏ dần dàn che cho đến khi đem trồng.
Luôn chú ý đến bệnh nấm, héo lá, nghẹt rễ... sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý để phòng chống phun với liều lượng vừa phải, theo hướng dẫn sử dụng.
Cây con đem trồng từ 8 - 10 tháng tuổi, sinh trưởng bình thường, không gãy ngọn, lá xanh, thân thẳng, không sâu bệnh.
Dổi xanh được trồng ở những nơi có nhiệt độ trung bình năm từ 20 đến 25oC, lượng mưa trung bình năm 1500 - 2500 mm, độ cao so với 1000 - 1500m. Dổi xanh thích hợp với các loại đất Feralit đỏ vàng, đất bazan, sống tốt ở các rừng nghèo, bạc màu, rừng non phục hồi hạn chế sói mòn đất, hay xen canh các cây lâm nghiệp khác.
Thời điểm trồng có thể trồng 2 mùa ở miền Bắc mùa xuân và mùa thu, miền Trung vào lúc không có gió bão, miền Nam mùa mưa cần có kế hoạch thoát nước tốt.
Dổi xanh được trồng để làm giàu rừng hay trồng rừng kinh doanh gỗ lớn ở rừng nghèo kiệt, rừng non phục hồi, đất sau nương rẫy hoặc đất rừng sau khai thác trắng.
Phương pháp trồng Dổi xanh theo băng cần phát quang bụi rậm 1m làm sạch thực bì phát sạch đến gốc những cây không có giá trị kinh tế chỉ để lại cây gỗ kinh tế, làm hàng rào chán cho trâu bò làm ảnh hưởng đến cây trồng để cây phát triển tốt nhất. Đào hố 30 x 30 x 30cm trước khi trồng 1 tháng, đất trộn với phân chuồng lấp hố lại. Trên mỗi băng trồng 1 hàng Dổi xanh căn cho thẳng hàng khi có thể để cây chán bão gió tốt, cây cách cây 3 x 3m.
Trồng theo đám với diện tích đám trống ít nhất là 500m2. Cần gọn sạch thực bì trước khi trồng cây xuống, chặt hạ cây không có giá tri kinh tế tới gốc không để tái sinh, để lại cây có giá trị kinh tế và cây gỗ lớn kinh tế. Các quần thể xung quanh cần loại bỏ dây leo để tránh dây leo sang nơi mình đang trồng cây Dổi, phát dọn xung quang 1m, làm hàng rào không cho các loài vật phá cây. Đào hố 30 x 30 x 30cm trước khi trồng ít nhất 1tháng, đất trộn với phân chuồng lấp hố lại trước khi trồng khoảng 2 tuần. Trông đám cây cách cây 3m x 3m.
Trồng Dổi xanh kinh doanh lấy gỗ. Trồng xen canh giữa Dổi xanh, thông và cây bạch đàn hoặc keo, trồng 1 hàng Dổi xen lẫn một hàng cây lâm nghiệp khác. Đất bằng phẳng đào rạch trồng. Lúc này cũng phải phát quang bụi rậm, dọn thực bì và ngoài ra còn chặt hạ nhưng cây không có muc đích sử dụng hoặc không mang lại kinh tế. Đào hố kích thước 50 x 50 x 50cm đối với nơi bằng phẳng hoặc 30 x 30 x 30cm với nơi dốc, đào hố trước 1 tháng, trộn đất với phân lấp lại một đến 2 tuần bắt đầu trồng cây. Trong mỗi rạch trồng 1 hàng Dổi xanh vào chính giữa rạch với cự li 3m x 3m, các loài khách trồng với cự li 3m x 3m. Khi trồng cây cần bỏ túi bầu trước khi trồng, không làm vỡ bầu, đặt cây thẳng giữa hố, lấp đất đầy mặt hố, nén chặt xung quanh bầu, vun lớp đất mặt xung quanh cổ rễ.
Thường xuyên kiểm tra cây trồng để dặm cây khi có hiện tượng héo. Sau 2 tháng cây khỏe mạnh và bắt đầu sinh trưởng tốt, lúc này gốc cây cũng bắt đầu xuất hiện cỏ và cây dại, cần dọn sạch ngay để tránh làm ảnh hưởng đến cây, và chuẩn bị bón phân hợp lý cho cây có thể kháng các loại bệnh. Trong quá trình trăm sóc phát hiện những cây sinh trưởng phát triển kém, cây cong queo, sâu bệnh, cần loại bỏ... Phát dây leo, bụi rậm, chặt bỏ cây không có mục đích kinh tế, mỗi năm bón phân cho cây 2 lần để cây phát triển tốt nhất có thể. Luôn điều chỉnh mật độ, mở tán, ánh sáng cho cây Dổi sinh trưởng, phát triển.
Từ những điều kiện thuận lợi là cây khá “dễ tính” với khí hậu và phù hợp nhiều chất đất trên lãnh thổ nước ta, kèm theo đó là giá trị kinh tế của gỗ và hạt mang lại hiệu quả cao, vốn đầu từ không lớn. Chăm sóc không quá cầu kỳ và tốn kém như những loại cây trồng lâu năm khác. Nếu đưa ra một phép cân đối giữa các loại cây như: Keo, Thông, Cao su... thì Dổi được đánh giá là cây lâu năm được thu hoạch kinh tế sớm và làm phong phú thêm các loại cây trồng.
An Hải
