Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ: Nhìn từ chiều sâu văn hóa và trách nhiệm bảo tồn di sản người Việt

Đọc cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong đời sống văn hóa người Việt” của ThS. Nguyễn Đạt Tân, điều khiến tôi quan tâm không chỉ là những kiến giải về nguồn gốc, cấu trúc thần điện hay các hình thức thực hành tín ngưỡng, mà sâu xa hơn là cách nhìn nhận một di sản văn hóa sống - nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, thế giới quan, nhân sinh quan và bản sắc tinh thần của người Việt.

854188261-2004056996929853-3132091182379092136-n-1795350502.jpg
ThS. Nguyễn Đạt Tân, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực hành Văn hóa Tín ngưỡng Dân gian. Ảnh: NVCC

Trong đời sống văn hóa Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu có một vị trí đặc biệt. Đây không đơn thuần là một hình thức sinh hoạt tâm linh, càng không thể chỉ được nhìn nhận qua những nghi lễ diễn ra tại đền, phủ. Đằng sau hệ thống thờ phụng ấy là cả một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, phản ánh mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng, giữa truyền thống với những biến đổi của đời sống xã hội.

Bởi vậy, nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu cũng chính là nghiên cứu một phương diện quan trọng của văn hóa Việt Nam.

Đầu tháng 11/2026, cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong đời sống văn hóa người Việt” của ThS. Nguyễn Đạt Tân, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực hành Văn hóa Tín ngưỡng Dân gian, do Nhà xuất bản Tri Thức ấn hành, đã bổ sung thêm một tài liệu nghiên cứu về lĩnh vực này.

Qua kết cấu ba phần, bảy chương, với 245 trang, tác giả triển khai nội dung từ những tiền đề văn hóa, quá trình hình thành tín ngưỡng, hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, Thánh Mẫu và thần điện đến các hình thức thực hành, vai trò của cộng đồng và vấn đề bảo tồn trong bối cảnh hiện nay.

Sau khi tìm hiểu nội dung cuốn sách, theo tôi, giá trị đáng chú ý của công trình không chỉ nằm ở việc hệ thống hóa một số phương diện của tín ngưỡng thờ Mẫu, mà còn ở cách đặt di sản trong mối quan hệ với con người và đời sống văn hóa đương đại. Đây là hướng tiếp cận cần thiết để nhìn nhận đầy đủ hơn bản chất và sức sống của một loại hình di sản văn hóa phi vật thể.

Tín ngưỡng thờ Mẫu - sự kết tinh của thế giới quan và tâm thức văn hóa Việt

Điều đầu tiên tôi muốn đề cập khi bình luận về cuốn sách là vấn đề nguồn gốc và nền tảng văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Trong tâm thức người Việt, hình tượng người Mẹ luôn gắn với sự sinh thành, nuôi dưỡng, bao dung và che chở. Từ tình cảm thiêng liêng trong gia đình, hình tượng người Mẹ dần được nâng lên thành biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng, thể hiện khát vọng về sự sống, bình an, no đủ và hạnh phúc.

Đặc điểm này có mối liên hệ mật thiết với môi trường văn hóa nông nghiệp truyền thống. Đối với cư dân Việt Nam, đất đai, nguồn nước, bầu trời và núi rừng không chỉ là điều kiện sinh tồn mà còn chi phối trực tiếp đến sản xuất, mùa màng và đời sống. Con người vừa dựa vào tự nhiên, vừa tìm cách lý giải những sức mạnh tự nhiên thông qua thế giới quan và niềm tin của mình.

Từ góc nhìn đó, tôi cho rằng không thể nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu một cách đầy đủ nếu tách rời nó khỏi lịch sử hình thành văn hóa dân tộc, môi trường sinh thái và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Cuốn sách của ThS. Nguyễn Đạt Tân đã dành sự quan tâm đến những tiền đề văn hóa và quá trình hình thành tín ngưỡng, từ các hình thức thờ nữ thần ở địa phương đến sự phát triển của hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Đây là một vấn đề quan trọng, bởi sự hình thành của tín ngưỡng không phải là kết quả của một quá trình đơn tuyến. Đó là sự vận động lâu dài, có sự giao lưu, tiếp biến và tích hợp nhiều lớp văn hóa khác nhau.

Hệ thống Tam phủ gồm Thiên phủ, Địa phủ và Thoải phủ; Tứ phủ có thêm Nhạc phủ. Bốn không gian biểu tượng này gắn với trời, đất, nước và núi rừng, phản ánh cách người Việt hình dung về thế giới tự nhiên cũng như mối quan hệ giữa con người với môi trường sống.

Theo tôi, đây là một trong những phương diện có giá trị nhận thức sâu sắc. Bởi khi tìm hiểu hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, chúng ta không chỉ tìm hiểu các vị thần được thờ phụng mà còn có cơ hội tiếp cận cách tư duy, cách cảm nhận thế giới và những khát vọng nhân sinh của người Việt trong lịch sử.

Đặc biệt, hình tượng Thánh Mẫu không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ thần linh trong một hệ thống thờ tự. Đó còn là biểu tượng văn hóa mang nhiều tầng ý nghĩa, thể hiện sự tôn vinh người phụ nữ, lòng biết ơn đối với tự nhiên và niềm tin vào những giá trị tốt đẹp của cuộc sống.

Chính chiều sâu ấy đã tạo nên sức sống lâu bền của tín ngưỡng thờ Mẫu trong cộng đồng người Việt.

danh-hoa1-253463467547-1795350551.gif

Giá trị của di sản không chỉ nằm ở nghi lễ mà còn ở những lớp văn hóa phía sau

Một điểm tôi đánh giá cao trong cách triển khai nội dung của cuốn sách là việc không dừng lại ở mô tả các hình thức thờ phụng, mà đi sâu vào cấu trúc biểu tượng, hệ thống Thánh Mẫu và thần điện Tam phủ, Tứ phủ.

Trên thực tế, tín ngưỡng thờ Mẫu là một chỉnh thể văn hóa có sự kết hợp giữa không gian thờ tự, hệ thống thần linh, nghi lễ, âm nhạc, trang phục, diễn xướng và những quy ước sinh hoạt cộng đồng.

Mỗi thành tố đều có vị trí và ý nghĩa riêng. Nếu chỉ tập trung vào nghi lễ hầu đồng mà không tìm hiểu hệ thống thần điện, văn chầu, âm nhạc và những quan niệm văn hóa liên quan thì việc nhận diện di sản sẽ thiếu tính toàn diện.

Đặc biệt, nghệ thuật hát văn và văn chầu là một bộ phận giàu giá trị của đời sống tín ngưỡng. Trong những lời ca, làn điệu và nhịp phách không chỉ có yếu tố nghệ thuật mà còn chứa đựng những câu chuyện dân gian, truyền thuyết, địa danh, nhân vật lịch sử và ký ức văn hóa.

Đây là một dạng thức lưu giữ tri thức dân gian thông qua thực hành và truyền khẩu. Qua nhiều thế hệ, những người thực hành đã góp phần duy trì, trao truyền các giá trị ấy trong đời sống cộng đồng.

Nhìn từ góc độ nghiên cứu di sản, tôi cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến tính liên kết giữa các thành tố cấu thành tín ngưỡng thờ Mẫu. Không gian đền phủ, hệ thống thần điện, nghi lễ, nghệ thuật diễn xướng và cộng đồng thực hành không tồn tại độc lập, mà tạo nên một chỉnh thể văn hóa có tính tương tác.

Nhận thức được điều đó sẽ giúp chúng ta tránh cách nhìn giản lược, chỉ coi tín ngưỡng thờ Mẫu là hoạt động tâm linh hoặc một loại hình biểu diễn nghi lễ.

Sâu xa hơn, đây là một không gian lưu giữ và tái tạo những giá trị văn hóa của cộng đồng người Việt.

885184374-1119093050741668-8853624900947461267-n-1795350569.jpg

Con người mới là chủ thể giữ gìn sức sống của di sản

Nếu phải lựa chọn một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn nổi bật trong cuốn sách, tôi đặc biệt quan tâm đến nội dung về vai trò của đồng thầy, thanh đồng, cung văn, thủ nhang và cộng đồng thực hành.

Theo tôi, đây chính là một trong những vấn đề cốt lõi của công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.

Một ngôi đền có thể được xây dựng, tu bổ khang trang. Một lễ hội có thể được phục dựng với quy mô lớn. Nhưng những điều đó chưa đủ để bảo đảm một di sản tiếp tục tồn tại nếu thiếu những con người hiểu biết, gắn bó và trực tiếp thực hành.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, mỗi chủ thể đều có vai trò riêng. Thanh đồng trực tiếp thực hành nghi lễ; cung văn đảm nhiệm phần âm nhạc, lời ca và nhịp phách; thủ nhang chăm lo không gian thờ tự, duy trì sinh hoạt tại đền, phủ; những người có kinh nghiệm góp phần hướng dẫn, trao truyền tri thức và nền nếp thực hành.

Đằng sau những công việc ấy là hệ thống kinh nghiệm, kỹ năng, tri thức dân gian và những quy ước văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Điều đáng suy ngẫm là nhiều giá trị của di sản không nằm trong những văn bản được lưu trữ mà tồn tại trong trí nhớ, kinh nghiệm và hoạt động thực hành của con người.

Một làn điệu hát văn, một bản văn chầu, một quy trình nghi lễ hay cách ứng xử tại không gian thờ tự đều cần có người hiểu biết để tiếp nối và truyền dạy.

Bởi vậy, bảo tồn di sản không thể chỉ tập trung vào việc bảo vệ những gì hữu hình, mà phải chú trọng bảo vệ cả tri thức, kỹ năng và môi trường thực hành của cộng đồng.

Từ cách tiếp cận này, tôi cho rằng cần thay đổi nhận thức về vai trò của những người thực hành tín ngưỡng. Họ không đơn thuần là những người tham gia các hoạt động tại đền, phủ, mà còn là chủ thể trực tiếp nắm giữ, duy trì và trao truyền di sản.

Đây cũng là lý do việc bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu cần có sự tham gia thực chất của cộng đồng, thay vì chỉ được triển khai từ góc độ quản lý hành chính hoặc tổ chức các hoạt động mang tính phong trào.

917342441-2140051176875369-6978013717405683019-n-1795350586.jpg
Tác giả ThS. Nguyễn Đạt Tân trao tặng sách cho lãnh đạo UBND xã Nghi Xuân.

Bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc tuyệt đối hóa mọi hình thức thực hành

Một vấn đề khác khiến tôi quan tâm khi đọc cuốn sách là cách nhìn nhận tín ngưỡng thờ Mẫu trước những biến đổi của đời sống hiện đại.

Trong những năm gần đây, sự quan tâm của xã hội đối với văn hóa tín ngưỡng dân gian ngày càng được mở rộng. Các hoạt động truyền thông, giao lưu văn hóa và du lịch góp phần đưa những giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu đến gần hơn với công chúng.

Đây là điều kiện thuận lợi để quảng bá di sản, nâng cao nhận thức và tạo thêm cơ hội phát huy giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng đặt ra những vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Khi hoạt động tín ngưỡng gắn với lợi ích kinh tế, truyền thông và nhu cầu thể hiện cá nhân, nguy cơ thương mại hóa, phô trương hình thức, lợi dụng niềm tin hoặc làm sai lệch ý nghĩa văn hóa có thể xuất hiện.

Theo tôi, đây là vấn đề cần được tiếp cận bằng thái độ khoa học, khách quan và có trách nhiệm.

Không thể vì một số biểu hiện tiêu cực mà phủ nhận toàn bộ giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhưng cũng không thể nhân danh bảo tồn truyền thống để xem mọi hình thức thực hành đều đúng đắn.

Tôn trọng tín ngưỡng phải đi cùng với việc nhận diện những giá trị văn hóa chân chính, đồng thời phân biệt rõ những biểu hiện lệch chuẩn, vụ lợi và làm tổn hại đến đời sống cộng đồng.

Bảo tồn không phải là giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ. Bảo tồn là hiểu đúng giá trị cốt lõi, lựa chọn những yếu tố cần gìn giữ, phát huy những mặt tích cực và tạo điều kiện để di sản thích ứng phù hợp với đời sống hiện đại.

Ở đây, vai trò của nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý văn hóa và cộng đồng thực hành cần được đặt trong mối quan hệ phối hợp. Nhà nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học; cơ quan quản lý tạo môi trường và cơ chế phù hợp; cộng đồng là chủ thể trực tiếp thực hành và trao truyền.

Chỉ khi có sự kết nối ấy, công tác bảo tồn mới tránh được tình trạng hình thức, thiếu chiều sâu hoặc xa rời đời sống thực tế.

1793879956051-7947068650178475871-g3441852125034167509-h20261105190926-1-1795350659.jpg

Một công trình gợi mở trách nhiệm đối với di sản văn hóa dân tộc

Với kết cấu ba phần, bảy chương, cuốn sách của ThS. Nguyễn Đạt Tân triển khai nội dung theo một mạch tương đối rõ ràng: từ quá trình hình thành tín ngưỡng, nhận diện hệ thống biểu tượng, thần điện đến thực hành và bảo tồn.

Điểm đáng ghi nhận là tác giả đã đặt những vấn đề về tín ngưỡng trong mối liên hệ giữa lịch sử, văn hóa, con người và cộng đồng. Qua đó, người đọc có thêm cơ sở để nhìn nhận tín ngưỡng thờ Mẫu như một hiện tượng văn hóa có chiều sâu, chứ không chỉ là một hình thức sinh hoạt tâm linh.

Theo tôi, đóng góp đáng chú ý của công trình nằm ở việc kết nối ba phương diện: nhận diện giá trị văn hóa, làm rõ vai trò của chủ thể thực hành và đặt ra yêu cầu bảo tồn trong bối cảnh đương đại.

Đây cũng là ba vấn đề có quan hệ mật thiết với nhau. Muốn bảo tồn phải nhận diện đúng giá trị; muốn phát huy phải hiểu được đời sống thực hành; muốn di sản tiếp tục tồn tại phải bảo vệ được cộng đồng đang nắm giữ và trao truyền di sản.

Tất nhiên, tín ngưỡng thờ Mẫu có phạm vi thực hành rộng, phong phú và có sự khác biệt giữa các vùng miền. Vì vậy, những nghiên cứu tiếp theo cần tiếp tục đi sâu vào khảo sát thực địa, so sánh các hình thức thực hành địa phương, phương thức truyền dạy và những biến đổi của di sản trong xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, với những nội dung được triển khai, cuốn sách đã góp thêm một tài liệu tham khảo cho những người quan tâm đến văn hóa dân gian, tín ngưỡng học, nghiên cứu di sản và quản lý văn hóa.

Điều tôi tâm đắc nhất khi tiếp cận công trình này là một nhận thức: di sản văn hóa không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn là một phần của đời sống hiện tại và tương lai.

Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ hiện diện trong những ngôi đền, phủ hay các nghi lễ hầu đồng. Di sản ấy còn sống trong lời hát văn, trong ký ức của những người thực hành, trong những nền nếp văn hóa cộng đồng và trong sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Vì thế, bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu không đơn thuần là gìn giữ một hình thức sinh hoạt tâm linh, mà còn là bảo vệ những giá trị nhân văn, tri thức dân gian và bản sắc văn hóa dân tộc.

Từ góc nhìn của người quan tâm đến nghiên cứu và phát triển văn hóa, tôi cho rằng cuốn sách của ThS. Nguyễn Đạt Tân có ý nghĩa ở chính sự gợi mở ấy. Công trình nhắc chúng ta rằng, muốn di sản trường tồn, trước hết phải hiểu đúng di sản; muốn phát huy giá trị di sản, phải tôn trọng cộng đồng; và muốn truyền thống tiếp tục hiện diện trong tương lai, cần tạo dựng được sự kết nối giữa tri thức văn hóa với đời sống thực tiễn.

Đó cũng chính là con đường để những giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được lưu giữ như những dấu tích của quá khứ, mà tiếp tục trở thành nguồn lực tinh thần, góp phần bồi đắp bản sắc và sức mạnh nội sinh của văn hóa Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới.

ThS. Nguyễn Danh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển

Link nội dung: https://phuongnam.vanhoavaphattrien.vn/tin-nguong-tho-mau-tam-phu-tu-phu-nhin-tu-chieu-sau-van-hoa-va-trach-nhiem-bao-ton-di-san-nguoi-viet-a31254.html