Sáng 21/11/2026 (tức ngày 13/10 năm Bính Ngọ), tại Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia Đền Chợ Củi, Trung tâm Nghiên cứu thực hành Văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam phối hợp với xã Nghi Xuân tổ chức khai mạc chương trình nghi lễ Chầu văn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, nhân dịp chào mừng khánh tiệc Đức Thánh Hoàng Mười.
Chương trình có sự tham gia của hơn 38 nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang đến từ nhiều tỉnh, thành trong cả nước, cùng các nhà nghiên cứu văn hóa, người dân và du khách thập phương. Đây là dịp để những người thực hành tín ngưỡng gặp gỡ, giao lưu, giới thiệu các nghi thức truyền thống, qua đó góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Phát biểu khai mạc chương trình, ông Nguyễn Đạt Tân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn Văn hóa Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu thực hành Văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Trưởng Ban Tổ chức, nhấn mạnh ý nghĩa của hoạt động thực hành, giao lưu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh.
Theo Ban Tổ chức, việc tổ chức thực hành tín ngưỡng tại không gian di tích không chỉ góp phần tôn vinh những giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống mà còn hướng cộng đồng đến các giá trị nhân văn, đề cao lòng biết ơn, tinh thần hướng thiện và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc. Qua đó, người thực hành tín ngưỡng cũng được khuyến khích tuân thủ các chuẩn mực văn hóa, phát huy những giá trị tích cực, hạn chế các biểu hiện lợi dụng tín ngưỡng để thực hiện hành vi mê tín dị đoan.
Những sắc màu văn hóa trong nghi lễ Chầu văn
Điểm nhấn của chương trình là các hoạt động thực hành nghi lễ hầu đồng kết hợp với nghệ thuật hát văn. Đây là sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, trang phục, đạo cụ và các nghi thức truyền thống, tạo nên không gian diễn xướng đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Trong các giá hầu, âm nhạc Chầu văn giữ vai trò quan trọng, vừa dẫn dắt diễn biến nghi lễ, vừa thể hiện những câu chuyện, sự tích gắn với các vị thánh trong hệ thống Tứ phủ. Mỗi giá đồng có những nét riêng về trang phục, làn điệu, lời văn và cách thức thể hiện, góp phần tạo nên sự phong phú của loại hình nghệ thuật tín ngưỡng này.
Tại chương trình, nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng, Thủ nhang Bản điện Linh Ứng Điện Phúc An Linh (tỉnh Sơn La), đã thực hành giá đồng Quan Hoàng Mười. Đây là một trong những giá hầu được nhiều người quan tâm, gắn với hình tượng Đức Thánh Hoàng Mười trong đời sống tín ngưỡng của người dân xứ Nghệ.
Một hình ảnh đáng chú ý khác là sự tham gia thực hành giá đồng của thanh đồng Hoàng Thiên Ngọc Hân, 8 tuổi, đến từ tỉnh Sơn La. Sự xuất hiện của người thực hành trẻ tuổi tại chương trình góp thêm một góc nhìn về sự tham gia của các thế hệ trong cộng đồng tín ngưỡng, đồng thời đặt ra yêu cầu về việc hướng dẫn, truyền dạy và thực hành di sản phù hợp với lứa tuổi, đúng chuẩn mực văn hóa.
Thông qua những hoạt động giao lưu, trình diễn, người dân và du khách có thêm cơ hội tìm hiểu về nghi lễ Chầu văn, hệ thống nhân vật thờ phụng, những giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Đền Chợ Củi - không gian tín ngưỡng lâu đời bên dòng sông Lam
Nằm bên dòng sông Lam, phía sau tựa vào dãy núi Ngũ Mã, Đền Chợ Củi từ lâu đã trở thành một địa điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh tiêu biểu của vùng đất Nghệ Tĩnh. Ngôi đền tọa lạc tại xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái, đặc biệt trong những dịp lễ hội truyền thống.
Theo tư liệu giới thiệu di tích, Đền Chợ Củi có nguồn gốc xây dựng từ thời Hậu Lê, là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, các vị thánh trong hệ thống Tứ phủ và Đức Thánh Hoàng Mười, thường được người dân gọi là Ông Hoàng Mười Nghệ An.
Trong tâm thức dân gian, Đức Thánh Hoàng Mười được tôn kính với hình tượng một vị quan văn võ song toàn, có công bảo vệ bờ cõi, giúp dân ổn định cuộc sống và khuyến khích phát triển văn học, nghệ thuật. Hình tượng vị thánh này gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của người dân Nghệ An, Hà Tĩnh nói riêng và cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trên cả nước nói chung.
Hằng năm, vào dịp khánh tiệc Quan Hoàng Mười, đặc biệt là ngày 10/10 âm lịch, đông đảo người dân từ nhiều địa phương lại hành hương về đền dâng hương, bày tỏ lòng thành kính, cầu mong bình an, sức khỏe, quốc thái dân an và cuộc sống thuận hòa.
Không chỉ có giá trị về mặt tín ngưỡng, Đền Chợ Củi còn mang dấu ấn kiến trúc truyền thống Việt Nam. Các công trình như nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện, cung Chầu Mười, cung Quan Hoàng Mười được bố trí hài hòa trong tổng thể không gian di tích. Hệ thống hoa văn, họa tiết trang trí với hình tượng rồng, phượng và các linh vật truyền thống góp phần tạo nên vẻ cổ kính, trang nghiêm cho ngôi đền.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc tiêu biểu, năm 1993, Đền Chợ Củi được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Bảo tồn di sản gắn với trách nhiệm cộng đồng
Bên cạnh các hoạt động thực hành nghi lễ, chương trình còn dành sự quan tâm đến công tác khuyến học và an sinh xã hội tại địa phương.
Dịp này, Trung tâm Nghiên cứu thực hành Văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam đã trao tặng 10 triệu đồng vào Quỹ Khuyến học và các phần quà an sinh xã hội cho xã Nghi Xuân. Theo thông tin từ Ban Tổ chức, hoạt động nhằm động viên, hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong học tập, đồng thời chia sẻ với những hoàn cảnh cần được giúp đỡ tại địa phương.
Việc kết hợp hoạt động bảo tồn, giao lưu văn hóa với các chương trình thiện nguyện thể hiện sự gắn kết giữa những người thực hành tín ngưỡng với cộng đồng dân cư. Đây cũng là cách để các hoạt động văn hóa không chỉ dừng lại ở việc tổ chức nghi lễ mà còn lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong đời sống xã hội.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Di sản này chứa đựng nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và đời sống tinh thần của cộng đồng, trong đó nổi bật là tinh thần tôn vinh người mẹ, lòng biết ơn, sự gắn bó với quê hương, đất nước và khát vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc.
Chương trình tại Đền Chợ Củi vì vậy không chỉ là hoạt động giao lưu giữa các nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang mà còn góp phần đưa những giá trị di sản đến gần hơn với công chúng. Qua đó, hình ảnh một di tích lịch sử - văn hóa giàu bản sắc của Hà Tĩnh tiếp tục được quảng bá, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn, thực hành và trao truyền di sản văn hóa dân tộc.
Giữ gìn di sản không chỉ là bảo vệ những giá trị đã được trao truyền từ quá khứ, mà còn là trách nhiệm của cộng đồng hôm nay trong việc tiếp nối và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp đến các thế hệ mai sau.
Phạm Viết Tuấn