Non Hồng - sông Lam: Hành trình khám phá miền di sản văn hóa tâm linh Hà Tĩnh

Từ chân núi Hồng Lĩnh đến đôi bờ sông Lam, những ngôi đền cổ ở Hà Tĩnh không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng mà còn lưu giữ những câu chuyện lịch sử, dấu ấn văn hóa và ký ức cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Vùng đất non Hồng - sông Lam từ lâu được biết đến là nơi hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc. Giữa không gian núi non trùng điệp và dòng Lam Giang thơ mộng, những ngôi đền cổ vẫn hiện diện như những chứng tích văn hóa, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân xứ Nghệ.

Trong hành trình khám phá miền di sản này, Đền Cả – Dinh đô Quan Hoàng Mười, Đền Chính – Thủy Quốc Linh Từ, Đền Thánh Mẫu ở phường Bắc Hồng Lĩnh và Đền Chợ Củi tại xã Nghi Xuân là những điểm đến tiêu biểu, mỗi nơi mang một câu chuyện và giá trị riêng.

q-1794880416.jpg

Đền Cả – dấu ấn tín ngưỡng Quan Hoàng Mười

Nằm tại khu vực giao hòa của sông Lam, sông La và sông Minh, Đền Cả – Dinh đô Quan Hoàng Mười, còn được biết đến với tên gọi Mỏ Hạc Linh Từ, là địa chỉ gắn liền với tín ngưỡng thờ Quan Hoàng Mười trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Không gian thờ tự tại đây gắn với những câu chuyện dân gian về vị thánh được nhiều người tôn kính. Qua thời gian, di tích từng trải qua những giai đoạn thăng trầm, có thời kỳ xuống cấp nghiêm trọng. Năm 2014, công trình được phục dựng, góp phần khôi phục không gian sinh hoạt tín ngưỡng và đáp ứng nhu cầu tham quan, chiêm bái của người dân.

Ngày nay, Đền Cả không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một điểm nhấn trong bức tranh văn hóa truyền thống của vùng đất bên dòng Lam.

hef-1794880453.jpg

Đền Chính - Thủy Quốc Linh Từ và dấu ấn văn hóa sông nước

Tọa lạc trên vùng đất Xuân Lam xưa, nay thuộc phường Bắc Hồng Lĩnh, Đền Chính - Thủy Quốc Linh Từ là di tích gắn với tín ngưỡng thờ Đức Vua Thủy Phủ.

Tên gọi của ngôi đền cùng những truyền thuyết và nghi lễ được lưu truyền phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa cư dân địa phương với môi trường sông nước. Đối với cộng đồng sinh sống ven sông Lam, sông ngòi không chỉ mang lại nguồn sống mà còn gắn với những quan niệm tâm linh, ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.

Bởi vậy, Đền Chính là một địa chỉ có ý nghĩa trong việc tìm hiểu những lớp văn hóa tín ngưỡng dân gian hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ ở vùng hạ lưu sông Lam.

dal-1794880484.jpg

Đền Thánh Mẫu - nơi tưởng nhớ Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần

Dưới chân núi Na, Đền Thánh Mẫu là nơi thờ Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần, vợ vua Lê Thái Tổ Lê Lợi. Bà là nhân vật lịch sử gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, có cuộc đời và số phận được lưu truyền trong nhiều câu chuyện lịch sử, dân gian.

Theo tư liệu về di tích, ngôi đền có nguồn gốc từ thời Hậu Lê, được tu bổ qua nhiều giai đoạn. Năm 2005, công trình được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Ẩn mình trong không gian xanh của núi Na, ngôi đền mang giá trị tưởng niệm một nhân vật lịch sử, đồng thời góp phần kết nối các thế hệ hôm nay với những câu chuyện về thời kỳ dựng nghiệp của vua Lê Thái Tổ.

Đây cũng là điểm đến có ý nghĩa đối với những người quan tâm đến lịch sử triều Lê và truyền thống văn hóa của vùng đất Bắc Hồng Lĩnh.

Đền Chợ Củi - điểm đến tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu

Xuôi theo dòng Lam về phía Nghi Xuân, Đền Chợ Củi, còn gọi là Thánh Mẫu Linh Từ, nằm dưới chân núi Ngũ Mã, bên bờ sông Lam.

Được khởi dựng từ thời Lê Sơ, di tích gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó Thánh Mẫu Liễu Hạnh là đối tượng thờ chính. Không gian thờ tự còn có sự hiện diện của nhiều vị thần thuộc hệ thống tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, trong đó có Đức Thánh Quan Hoàng Mười và Hưng Đạo Đại Vương.

Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa tín ngưỡng, năm 1993, Đền Chợ Củi được xếp hạng Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng của cộng đồng, ngôi đền còn là điểm đến quen thuộc của du khách khi tìm hiểu văn hóa tâm linh xứ Nghệ. Những nghi lễ truyền thống, kiến trúc cổ và không gian cảnh quan ven sông tạo nên sức hấp dẫn riêng cho di tích.

pyml-s-1794880518.jpg

Kết nối di sản, mở hướng phát triển du lịch văn hóa tâm linh

Bốn ngôi đền với bốn sắc thái văn hóa khác nhau đã góp phần tạo nên diện mạo phong phú cho miền di sản non Hồng - sông Lam.

Nếu Đền Cả gắn với tín ngưỡng Quan Hoàng Mười, Đền Chính lưu giữ dấu ấn văn hóa sông nước, Đền Thánh Mẫu gắn với nhân vật lịch sử thời Lam Sơn thì Đền Chợ Củi lại là không gian tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Sự đa dạng ấy cho thấy di sản văn hóa tâm linh không chỉ nằm trong kiến trúc hay các công trình thờ tự, mà còn được tạo nên từ truyền thuyết, nghi lễ, phong tục và ký ức của cộng đồng địa phương.

Đây là nguồn tài nguyên có ý nghĩa đối với việc phát triển du lịch văn hóa, lịch sử và tâm linh tại Hà Tĩnh. Nếu được kết nối hợp lý với các danh thắng, di tích lịch sử và trải nghiệm văn hóa bản địa, những địa chỉ này có thể hình thành các tuyến tham quan giàu bản sắc, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương và tạo thêm động lực phát triển kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, khai thác giá trị di sản cần song hành với bảo tồn, giữ gìn cảnh quan, tôn trọng thực hành tín ngưỡng truyền thống và phát huy vai trò của cộng đồng. Đó cũng là cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, thay vì chỉ trở thành những điểm tham quan đơn thuần.

Giữa nhịp sống hiện đại, những mái đền cổ bên dòng Lam, dưới chân núi Hồng vẫn lưu giữ những câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc văn hóa xứ Nghệ.

Non Hồng - sông Lam không chỉ là một vùng cảnh quan giàu sức sống, mà còn là miền di sản hội tụ những giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc, đang chờ được khám phá, gìn giữ và phát huy.

Lê Ngọc Châu

Link nội dung: https://phuongnam.vanhoavaphattrien.vn/non-hong-song-lam-hanh-trinh-kham-pha-mien-di-san-van-hoa-tam-linh-ha-tinh-a31228.html