Dấu tích kiến trúc cổ bên dòng Vàm Cỏ Đông
Trong không gian văn hóa lịch sử Nam Bộ, khu vực lưu vực sông Vàm Cỏ Đông được đánh giá là địa bàn có nhiều giá trị khảo cổ. Những dấu tích cư trú, kiến trúc và sinh hoạt văn hóa được phát hiện tại đây góp phần phản ánh quá trình hình thành, phát triển của các cộng đồng cư dân cổ trên vùng đất phía Nam.
Nằm trong không gian đó, tháp cổ Bình Thạnh là một di tích kiến trúc có ý nghĩa đặc biệt. Công trình hiện tọa lạc tại ấp Bình Phú, xã Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh, trên một gò đất cao giữa vùng đồng ruộng thuộc khu vực hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông.
Theo địa giới hành chính trước ngày 1/7/2025, di tích thuộc xã Bình Thạnh, thị xã Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã và cấp tỉnh, địa chỉ hiện nay được xác định là xã Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh. Việc cập nhật địa danh này có ý nghĩa cần thiết đối với công tác quản lý hồ sơ di tích, xây dựng tư liệu nghiên cứu và giới thiệu di sản.
Tháp Bình Thạnh cùng với tháp Chót Mạt ở Tây Ninh là những công trình kiến trúc cổ được phát hiện trong quá trình khảo sát, nghiên cứu khảo cổ học vào đầu thế kỷ XX. Các tư liệu liên quan đến hoạt động khảo cổ của Viện Khảo cổ Đông Dương đã góp phần đưa hai di tích này đến với giới nghiên cứu.
Sự hiện diện của các công trình kiến trúc cổ dọc lưu vực sông Vàm Cỏ Đông cho thấy khu vực này từng có đời sống văn hóa và tín ngưỡng đáng chú ý. Đây cũng là cơ sở để các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu vai trò của hệ thống sông ngòi trong quá trình cư trú, giao lưu và tiếp biến văn hóa của cư dân cổ.
Về niên đại, nhiều tài liệu nghiên cứu và giới thiệu di tích xác định tháp Bình Thạnh được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII-IX. Công trình thường được đặt trong bối cảnh phát triển của văn hóa Óc Eo ở giai đoạn hậu kỳ, khi các yếu tố văn hóa bản địa và ảnh hưởng từ bên ngoài tiếp tục có sự tương tác tại khu vực hạ lưu sông Mekong.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận niên đại này trên cơ sở những cứ liệu khảo cổ và so sánh kiến trúc hiện có. Việc xác định chính xác thời điểm xây dựng, chủ thể sáng tạo và quá trình sử dụng công trình vẫn cần được tiếp tục khảo chứng bằng những nghiên cứu chuyên sâu.
Đặc trưng kiến trúc và kỹ thuật xây dựng của cư dân cổ
Xét về phương diện kiến trúc, tháp Bình Thạnh có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 5-5,5m, chiều cao hơn 10m. Công trình được xây dựng chủ yếu bằng gạch nung, kết hợp với các cấu kiện đá, đặc biệt tại khu vực cửa chính.
Bố cục hình vuông cùng hệ thống cửa được tổ chức theo bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc cho thấy sự tính toán tương đối chặt chẽ trong thiết kế kiến trúc. Trong đó, cửa chính nằm ở phía Đông, được xây nhô ra khỏi thân tháp, tạo thành một khoảng tiền sảnh nhỏ.
Khung cửa được cấu thành từ bốn tấm đá phiến lớn, có dấu vết gia công, đục đẽo và mài nhẵn. Hai bên khung cửa còn có các lỗ tròn, được xác định là vị trí phục vụ việc lắp đặt trục quay của cánh cửa. Chi tiết này cho thấy công trình từng có kết cấu cửa hoàn chỉnh, phục vụ hoạt động bên trong không gian tín ngưỡng.
Ba mặt còn lại được bố trí các cửa giả, có hình thức trang trí tương tự cửa chính nhưng không thông vào bên trong. Đây là một đặc điểm đáng chú ý trong tổ chức kiến trúc, vừa tạo sự cân đối về hình thức, vừa thể hiện quan niệm tổ chức không gian của người xưa.
Một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu là kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung. Các viên gạch được sắp xếp tương đối khít, tạo thành những mảng tường có độ liên kết cao. Những đường tiếp giáp giữa các viên gạch khó nhận biết bằng quan sát thông thường.
Kỹ thuật này đặt ra nhiều vấn đề khoa học liên quan đến quy trình sản xuất gạch, xử lý bề mặt, vật liệu kết dính và phương pháp thi công. Cho đến nay, việc giải thích đầy đủ cơ chế liên kết giữa các viên gạch vẫn cần thêm những kết quả nghiên cứu về thành phần vật liệu và kỹ thuật xây dựng.
Từ góc độ bảo tồn kiến trúc, đây không chỉ là đặc điểm tạo nên tính độc đáo của công trình mà còn là tư liệu quan trọng để tìm hiểu trình độ kỹ thuật của cư dân cổ. Việc nghiên cứu cấu trúc vật liệu cần được tiến hành thận trọng, hạn chế tối đa những tác động có thể làm thay đổi tính nguyên gốc của di tích.
Về hình thức tổng thể, tháp Bình Thạnh có một số đặc điểm tương đồng với các công trình kiến trúc tôn giáo cổ ở Đông Nam Á, trong đó có những nét gợi liên hệ với hệ thống đền tháp Chăm ở miền Trung Việt Nam. Tuy nhiên, sự tương đồng về mặt hình thức chưa đủ để xác định quan hệ trực tiếp về nguồn gốc. Việc so sánh cần đặt trong tổng thể các yếu tố niên đại, kỹ thuật xây dựng, vật liệu và biểu tượng nghệ thuật.
Nghệ thuật trang trí và dấu ấn giao lưu tín ngưỡng
Bên cạnh kết cấu kiến trúc, hệ thống hoa văn trang trí trên tháp Bình Thạnh là một bộ phận có giá trị nghiên cứu đáng chú ý.
Các chi tiết trang trí tập trung ở khu vực cửa giả và những vị trí kiến trúc quan trọng. Nổi bật là các mô-típ hoa lá cách điệu, trong đó có họa tiết hoa cúc. Những hình thức trang trí được sắp xếp theo trật tự, có xu hướng lặp lại và thu nhỏ dần về phía đỉnh, tạo nên sự cân đối cho tổng thể công trình.
Từ góc độ mỹ thuật, hệ thống hoa văn phản ánh trình độ tạo hình và khả năng tổ chức bố cục của những người thợ xây dựng thời kỳ đó. Các mô-típ trang trí cũng có thể cung cấp những dữ liệu quan trọng để nghiên cứu sự giao lưu nghệ thuật giữa các cộng đồng cư dân trong khu vực.
Tháp Bình Thạnh được xác định là công trình kiến trúc tôn giáo, có những yếu tố chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo. Đây là hiện tượng có thể đặt trong bối cảnh giao lưu văn hóa rộng lớn của khu vực Đông Nam Á, nơi các yếu tố tôn giáo, nghệ thuật và kiến trúc từ bên ngoài được tiếp nhận, điều chỉnh và kết hợp với những nền tảng tín ngưỡng bản địa.
Tuy nhiên, việc xác định chính xác vị thần được thờ phụng tại tháp, hệ thống nghi lễ và ý nghĩa cụ thể của từng biểu tượng cần dựa trên các bằng chứng khảo cổ, di vật và tư liệu chuyên ngành. Không nên chỉ căn cứ vào hình thức kiến trúc để đưa ra kết luận tuyệt đối về đối tượng thờ tự.
Nhìn từ phương diện lịch sử văn hóa, tháp Bình Thạnh là một minh chứng cho quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra tại Nam Bộ. Những yếu tố kiến trúc và nghệ thuật được thể hiện trong công trình cho thấy cư dân cổ không chỉ tiếp nhận các ảnh hưởng từ bên ngoài mà còn có khả năng sáng tạo, điều chỉnh để hình thành những hình thức kiến trúc phù hợp với điều kiện và môi trường văn hóa địa phương.
Giá trị khảo cổ và vị trí trong hệ thống di sản kiến trúc Nam Bộ
Theo kết quả khảo sát khảo cổ học, khu vực tháp Bình Thạnh từng tồn tại ba công trình kiến trúc bằng gạch. Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn một tháp tương đối nguyên vẹn, hai công trình còn lại đã trở thành phế tích.
Các dấu tích của hai kiến trúc tháp còn lại được xác định thông qua hoạt động thám sát khảo cổ năm 1994. Đây là dữ liệu có ý nghĩa trong việc nhận diện quy mô và cấu trúc tổng thể của khu di tích.
Việc từng tồn tại nhiều công trình tháp trong cùng một khu vực gợi mở khả năng nơi đây là một không gian kiến trúc tôn giáo có tổ chức. Tuy nhiên, để xác định đầy đủ chức năng, mối quan hệ giữa các công trình và quy mô hoạt động tín ngưỡng trong quá khứ, cần có thêm các kết quả khảo sát, khai quật và nghiên cứu chuyên ngành.
Trong hệ thống di sản kiến trúc cổ ở Nam Bộ, tháp Bình Thạnh thường được đặt trong mối liên hệ nghiên cứu với tháp Chót Mạt ở Tây Ninh và tháp Vĩnh Hưng ở Cà Mau. Đây là những công trình có giá trị đặc biệt trong việc tìm hiểu lịch sử kiến trúc tôn giáo cổ ở khu vực phía Nam.
Với những giá trị về kiến trúc và nghệ thuật, tháp Bình Thạnh được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1993. Sự kiện này đánh dấu bước quan trọng trong quá trình xác lập vị trí của công trình trong hệ thống di sản văn hóa cần được bảo vệ.
Từ góc độ nghiên cứu, giá trị của tháp Bình Thạnh không chỉ nằm ở phần kiến trúc còn tồn tại mà còn ở toàn bộ không gian khảo cổ xung quanh. Những dấu tích nền móng, vật liệu xây dựng và mối liên hệ với cảnh quan tự nhiên đều có thể cung cấp thông tin về môi trường cư trú, tổ chức không gian và hoạt động văn hóa của cư dân cổ.
Do đó, công tác bảo tồn cần được tiếp cận theo hướng tổng thể, không chỉ tập trung vào thân tháp mà còn chú trọng bảo vệ các yếu tố cấu thành cảnh quan và không gian di tích.
Đình thần Bình Thạnh và sự tiếp nối không gian văn hóa cộng đồng
Một điểm đáng chú ý của khu di tích là sự hiện diện của Đình thần Bình Thạnh bên cạnh tháp cổ. Ngôi đình được xây dựng năm 1955, mang những đặc trưng kiến trúc tín ngưỡng truyền thống Nam Bộ.
Công trình có mái ngói vảy cá, hình tượng lưỡng long tranh châu trên nóc và hệ thống cột được trang trí bằng các câu liễn đối. Phía trước đình có bức phù điêu Thần Nông, biểu tượng gắn với đời sống nông nghiệp và ước vọng về mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ của cư dân địa phương.
Năm 2016, đình được trùng tu, nâng cấp, cơ bản duy trì những nét kiến trúc truyền thống.
Xét về lịch sử, tháp cổ và đình thần là hai công trình được hình thành trong những bối cảnh thời gian khác nhau. Tháp Bình Thạnh phản ánh dấu ấn kiến trúc tôn giáo của cư dân cổ, trong khi đình thần thể hiện đời sống tín ngưỡng cộng đồng ở một giai đoạn lịch sử muộn hơn.
Sự tồn tại của hai công trình trong cùng một không gian tạo nên sự tiếp nối các lớp văn hóa trên vùng đất này. Đây là một khía cạnh đáng quan tâm khi nghiên cứu lịch sử hình thành và biến đổi của không gian tín ngưỡng địa phương.
Đối với cộng đồng cư dân, đình thần là nơi duy trì các hoạt động tế lễ và sinh hoạt văn hóa truyền thống. Trong khi đó, tháp cổ là dấu tích lịch sử có ý nghĩa đặc biệt, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của địa phương.
Mối liên hệ giữa di tích khảo cổ và không gian tín ngưỡng cộng đồng cũng cho thấy vai trò của người dân trong việc duy trì, bảo vệ và trao truyền những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.

Bảo tồn di tích và vai trò của cộng đồng địa phương
Sau khi được phát hiện, tháp Bình Thạnh đã trải qua nhiều giai đoạn bảo vệ và tu bổ. Đáng chú ý, trong giai đoạn 1998-1999, ngành văn hóa địa phương đã triển khai đợt trùng tu quy mô lớn nhằm bảo vệ và duy trì sự ổn định của công trình.
Năm 2024, một số hạng mục trong khu di tích tiếp tục được đầu tư nâng cấp, trong đó có hệ thống cửa vào và lối đi đến khu vực tháp, đình. Những hoạt động này góp phần cải thiện điều kiện tiếp cận, đồng thời tạo diện mạo khang trang hơn cho không gian di tích.
Tuy nhiên, đối với một công trình kiến trúc có tuổi đời hàng nghìn năm, bảo tồn không đơn thuần là sửa chữa hoặc gia cố những bộ phận xuống cấp. Mọi hoạt động can thiệp cần dựa trên hồ sơ khoa học, kết quả khảo sát hiện trạng và các nguyên tắc bảo tồn di sản kiến trúc.
Đặc biệt, cần chú trọng việc lưu giữ vật liệu gốc, hạn chế thay thế những cấu kiện còn khả năng bảo tồn và có phương án theo dõi tác động của thời tiết, độ ẩm, sự biến đổi của nền móng cũng như môi trường xung quanh.
Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý, cộng đồng địa phương giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích.
Ông Nguyễn Văn Tranh, Phó Trưởng ban Quản lý Khu di tích Tháp cổ, cho biết bản thân ông có nhiều kỷ niệm gắn bó với khu vực này từ khi còn nhỏ. Trước đây, người dân thường đến đình vào những dịp tổ chức lễ cúng, theo dõi các nghi thức tế lễ do những người cao tuổi trong cộng đồng thực hiện.
Theo ông Tranh, qua thời gian, nhiều người từng tham gia gìn giữ di tích đã qua đời. Những người thuộc thế hệ sau tiếp tục đảm nhận công việc quản lý, bảo vệ tháp và đình. Khu di tích hiện cũng đón nhiều đoàn khách tham quan, sinh viên và những người đến tìm hiểu, nghiên cứu kiến trúc.
Những chia sẻ này cho thấy di sản không chỉ tồn tại trong hồ sơ quản lý hay các công trình kiến trúc mà còn hiện diện trong ký ức và đời sống của cộng đồng. Sự tham gia của người dân là một trong những điều kiện quan trọng để công tác bảo tồn đạt hiệu quả lâu dài.
Tiếp tục nghiên cứu và phát huy giá trị di sản
Từ những giá trị hiện có, tháp cổ Bình Thạnh đặt ra nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu.
Trước hết là việc làm rõ hơn niên đại và bối cảnh hình thành công trình thông qua các phương pháp khảo cổ học, đối chiếu tư liệu lịch sử và nghiên cứu vật liệu. Những kết quả này sẽ góp phần xác định chính xác hơn vị trí của tháp trong tiến trình phát triển kiến trúc tôn giáo cổ ở Nam Bộ.
Tiếp đó là nghiên cứu kỹ thuật xây dựng, đặc điểm gạch nung, cấu trúc liên kết và hệ thống hoa văn trang trí. Đây là những dữ liệu quan trọng để nhận diện trình độ kỹ thuật, mỹ thuật của cư dân cổ, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho hoạt động bảo tồn.
Một hướng nghiên cứu khác là đặt tháp Bình Thạnh trong mạng lưới di tích cổ ở lưu vực sông Vàm Cỏ Đông và khu vực hạ lưu sông Mekong. Cách tiếp cận này có thể giúp nhận diện những mối liên hệ về kiến trúc, tín ngưỡng và giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân trong lịch sử.
Về phát huy giá trị di sản, cần chú trọng xây dựng hệ thống tư liệu giới thiệu có cơ sở khoa học, bổ sung nội dung thuyết minh về lịch sử, kiến trúc, khảo cổ và tín ngưỡng. Hoạt động tham quan nên gắn với giáo dục di sản, nghiên cứu học thuật và nâng cao nhận thức của cộng đồng, tránh khai thác đơn thuần theo hướng thương mại hóa.
Có thể khẳng định, tháp cổ Bình Thạnh là một nguồn tư liệu vật chất có giá trị trong nghiên cứu lịch sử văn hóa Nam Bộ. Công trình không chỉ phản ánh trình độ kiến trúc và kỹ thuật xây dựng của cư dân cổ mà còn góp phần làm sáng tỏ quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong không gian Đông Nam Á.
Hơn một nghìn năm trôi qua, những viên gạch cổ bên dòng Vàm Cỏ Đông vẫn lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ lịch sử. Việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị tháp Bình Thạnh không chỉ nhằm gìn giữ một di tích quốc gia mà còn góp phần bảo vệ những chứng tích quan trọng của lịch sử văn hóa dân tộc, trao truyền các giá trị di sản cho những thế hệ tiếp nối.
Doãn Thị Thủy