Đánh thức tiềm năng di sản văn hóa: Từ bảo tồn giá trị truyền thống đến phát triển công nghiệp văn hóa trong thời đại mới

Di sản không chỉ thuộc về quá khứ

Mỗi vùng đất của Việt Nam đều có những câu chuyện văn hóa riêng được kết tinh qua lịch sử hình thành và phát triển cộng đồng. Đó có thể là một ngôi đình cổ, một ngôi đền linh thiêng, một lễ hội dân gian, một làn điệu dân ca, nghề thủ công truyền thống hay những tập quán sinh hoạt được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Những giá trị ấy không đơn thuần là dấu tích của quá khứ. Chúng chứa đựng tri thức, kinh nghiệm, bản sắc, ký ức cộng đồng và những thành tố quan trọng tạo nên sức mạnh nội sinh của mỗi địa phương, mỗi dân tộc.

Trong một thời gian dài, khi đề cập đến di sản văn hóa, nhiều người thường nghĩ trước hết đến việc bảo vệ di tích, lưu giữ hiện vật, phục dựng lễ hội hoặc duy trì các hình thức sinh hoạt truyền thống. Đây là những nhiệm vụ quan trọng, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc bảo vệ và lưu giữ thì chưa khai thác hết tiềm năng của di sản.

Di sản cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với đời sống hiện tại và tương lai. Một làn điệu dân ca không chỉ cần được ghi âm, lưu trữ mà còn phải có môi trường để tiếp tục vang lên. Một nghề thủ công truyền thống không chỉ cần được bảo tồn kỹ thuật mà còn cần có thị trường, người kế nghiệp và khả năng sáng tạo sản phẩm mới. Một lễ hội không chỉ cần duy trì nghi thức mà còn phải phát huy được giá trị giáo dục, kết nối cộng đồng và quảng bá bản sắc địa phương.

Nói cách khác, di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng tiếp tục thực hành, sáng tạo, trao truyền và hưởng thụ.

Từ cách nhìn đó, cần chuyển biến nhận thức: di sản không chỉ là đối tượng cần bảo vệ mà còn là một dạng nguồn lực văn hóa có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

Từ bảo tồn đơn thuần đến tư duy quản trị nguồn lực di sản

Một trong những vấn đề đáng quan tâm hiện nay là khoảng cách giữa tiềm năng di sản với khả năng chuyển hóa tiềm năng ấy thành giá trị phát triển.

Nhiều địa phương sở hữu hệ thống di tích, lễ hội, làng nghề, nghệ thuật trình diễn dân gian và kho tàng tri thức bản địa phong phú. Tuy nhiên, việc khai thác các nguồn lực này đôi khi còn thiếu tính liên kết, chưa hình thành được chuỗi giá trị và chưa tạo ra những sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh.

Có nơi tập trung tổ chức lễ hội nhưng chưa chú trọng xây dựng sản phẩm văn hóa đi kèm. Có làng nghề còn giữ được kỹ thuật truyền thống nhưng thiếu chiến lược thiết kế, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường. Có những di sản giàu giá trị nghệ thuật nhưng chưa được số hóa, tư liệu hóa và giới thiệu rộng rãi.

Những hạn chế này cho thấy bảo tồn di sản cần được đặt trong một tư duy quản trị tổng thể.

Theo hướng tiếp cận nghiên cứu của ThS. Nguyễn Danh Hòa, quản trị phát triển từ nguồn lực di sản cần vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính hoặc tổ chức các hoạt động bảo tồn riêng lẻ. Đây là quá trình nhận diện, đánh giá, tổ chức, kết nối và phát huy các nguồn lực văn hóa trong một hệ thống có mục tiêu, có chủ thể tham gia và có khả năng tạo ra giá trị lâu dài.

Trong đó, cần quan tâm đồng thời đến năm vấn đề: nhận diện đúng giá trị di sản; bảo vệ tính nguyên gốc và bản sắc; phát huy vai trò cộng đồng chủ thể; sáng tạo các sản phẩm văn hóa phù hợp; xây dựng cơ chế phân phối lợi ích hài hòa.

Điểm quan trọng là không thể áp dụng một mô hình khai thác giống nhau cho mọi loại hình di sản. Di sản vật thể, di sản phi vật thể, tri thức dân gian, nghệ thuật truyền thống hay không gian văn hóa cộng đồng đều có đặc điểm riêng, đòi hỏi phương thức quản trị tương ứng.

Đặc biệt, hiệu quả phát triển không thể chỉ được đo bằng số lượng khách tham quan, doanh thu dịch vụ hay quy mô tổ chức sự kiện. Những tiêu chí như mức độ bảo tồn giá trị gốc, khả năng trao truyền, sự tham gia của cộng đồng và chất lượng hưởng thụ văn hóa cũng phải được xem là thước đo quan trọng.

Di sản là nguồn lực quan trọng của công nghiệp văn hóa

Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị văn hóa ngày càng có khả năng tham gia vào quá trình sáng tạo sản phẩm, dịch vụ và xây dựng thương hiệu. Đây chính là không gian để di sản kết nối với các ngành công nghiệp văn hóa.

Di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ, xuất bản, du lịch văn hóa và các sản phẩm nội dung số.

Một câu chuyện lịch sử có thể trở thành chất liệu cho tác phẩm điện ảnh. Một làn điệu dân ca có thể được giới thiệu qua các chương trình nghệ thuật đương đại nhưng vẫn giữ được đặc trưng truyền thống. Một nghề thủ công có thể phát triển thành thương hiệu sản phẩm sáng tạo. Một không gian di sản có thể trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa, giáo dục và du lịch.

Điều đó cho thấy di sản không chỉ tạo ra giá trị tinh thần mà còn có khả năng hình thành các giá trị kinh tế mới.

Đáng chú ý, ngày 14/11/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2486/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược xác định 10 ngành công nghiệp văn hóa chủ chốt, trong đó có du lịch văn hóa, thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế sáng tạo, xuất bản, điện ảnh và các lĩnh vực liên quan.

Định hướng này mở ra cơ hội quan trọng để các địa phương khai thác tốt hơn nguồn lực văn hóa, kết nối di sản với sáng tạo, công nghệ, thị trường và hoạt động kinh doanh văn hóa.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa khai thác giá trị di sản với thương mại hóa di sản bằng mọi giá. Không phải mọi giá trị văn hóa đều có thể chuyển thành sản phẩm hàng hóa, cũng không phải mọi hoạt động thu hút khách du lịch đều đồng nghĩa với phát huy di sản.

Phát triển công nghiệp văn hóa từ nguồn lực di sản phải dựa trên nguyên tắc bảo tồn là nền tảng, sáng tạo là phương thức, cộng đồng là chủ thể và phát triển bền vững là mục tiêu.

Nếu đánh mất tính xác thực, làm sai lệch ý nghĩa văn hóa hoặc đẩy cộng đồng chủ thể ra khỏi quá trình hưởng lợi, hoạt động khai thác có thể tạo ra doanh thu trước mắt nhưng làm suy giảm chính nguồn lực văn hóa về lâu dài.

Cộng đồng phải là chủ thể và người thụ hưởng

Một trong những điều kiện quyết định sự thành công của quá trình phát huy di sản chính là vai trò của cộng đồng.

Đối với di sản văn hóa phi vật thể, nghệ nhân, người thực hành, các dòng họ, cộng đồng dân cư và những người nắm giữ tri thức truyền thống chính là những chủ thể trực tiếp duy trì sức sống của di sản.

Không có họ, nhiều làn điệu dân ca sẽ mất đi môi trường diễn xướng; nhiều nghề thủ công sẽ không còn người truyền dạy; nhiều nghi lễ và tập quán truyền thống sẽ dần mai một.

Bởi vậy, khi xây dựng các chương trình phát triển dựa trên di sản, không thể chỉ tập trung vào cơ quan quản lý, doanh nghiệp du lịch hay nhà đầu tư. Cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm trong toàn bộ quá trình từ nhận diện, bảo tồn, tổ chức thực hành đến sáng tạo sản phẩm và phân phối lợi ích.

Người dân cần được tham gia vào việc quyết định cách thức giới thiệu di sản, phương thức khai thác và giới hạn của hoạt động thương mại. Nghệ nhân cần được tôn vinh, hỗ trợ và tạo điều kiện truyền dạy. Những người trẻ cần có cơ hội tiếp cận tri thức truyền thống bằng những hình thức phù hợp với đời sống hiện đại.

Đặc biệt, lợi ích kinh tế từ di sản cần được phân phối công bằng, minh bạch, bảo đảm cộng đồng có nguồn lực tiếp tục gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa.

Khi người dân nhận thấy di sản không chỉ là niềm tự hào mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho đời sống, họ sẽ có thêm động lực tham gia bảo tồn một cách chủ động và lâu dài.

Đó chính là sự khác biệt giữa khai thác di sản từ bên ngoài với phát triển dựa trên chính nguồn lực văn hóa của cộng đồng.

Chuyển đổi số mở ra không gian phát triển mới cho di sản

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, công nghệ đang tạo ra những phương thức mới để bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di sản.

Việc số hóa tư liệu, hình ảnh, âm thanh, phim tài liệu, bản đồ di sản và tri thức dân gian có thể giúp mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đồng thời tạo cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo sản phẩm văn hóa.

Một lễ hội có thể được giới thiệu qua không gian số. Một làn điệu dân ca có thể được lưu trữ và phổ biến trên các nền tảng truyền thông. Một di tích có thể được xây dựng hồ sơ số, bản đồ tham quan và hệ thống thuyết minh đa phương tiện.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không chỉ là đưa hình ảnh lên Internet hay xây dựng các trang thông tin điện tử. Điều quan trọng hơn là phải hình thành hệ thống dữ liệu có tính khoa học, được kiểm chứng, có khả năng kết nối và bảo đảm quyền lợi của cộng đồng nắm giữ di sản.

Cùng với đó là vấn đề bản quyền, quyền sử dụng tư liệu, quyền đối với tri thức truyền thống và sự đồng thuận của cộng đồng khi đưa các giá trị văn hóa lên môi trường số.

Công nghệ có thể giúp di sản tiếp cận công chúng rộng hơn, nhưng không thể thay thế môi trường thực hành, vai trò của nghệ nhân và sự gắn kết giữa di sản với cộng đồng.

Vì vậy, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn trực tiếp với lưu trữ số, giữa trải nghiệm tại không gian di sản với trải nghiệm trên môi trường công nghệ.

Cần một mô hình quản trị phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản

Từ thực tiễn bảo tồn và phát huy di sản hiện nay, một yêu cầu quan trọng là phải xây dựng được phương thức quản trị có khả năng kết nối các nguồn lực đang tồn tại rời rạc.

Theo định hướng nghiên cứu của ThS. Nguyễn Danh Hòa, quản trị phát triển công nghiệp văn hóa từ nguồn lực di sản cần được tiếp cận như một quá trình liên hoàn, trong đó bảo tồn, sáng tạo, tổ chức sản xuất, xây dựng thị trường và phân phối giá trị có mối quan hệ hữu cơ.

Quá trình này cần được triển khai theo những bước cơ bản:

Thứ nhất, nhận diện và đánh giá nguồn lực di sản. Mỗi địa phương cần có cơ sở dữ liệu tương đối đầy đủ về di sản vật thể, phi vật thể, tri thức dân gian, nghệ nhân, không gian văn hóa và các giá trị có khả năng phát huy.

Thứ hai, xác định giá trị cốt lõi và giới hạn khai thác. Không phải mọi thành tố của di sản đều có thể thương mại hóa. Cần phân định rõ những giá trị cần bảo vệ nghiêm ngặt, những giá trị có thể giới thiệu và những yếu tố có khả năng phát triển thành sản phẩm sáng tạo.

Thứ ba, phát huy vai trò của cộng đồng chủ thể. Người dân, nghệ nhân và những người nắm giữ di sản phải được tham gia thực chất vào quá trình xây dựng phương án phát triển.

Thứ tư, kết nối các nguồn lực. Cần tạo sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, nghệ nhân và các nhà sáng tạo.

Thứ năm, phát triển sản phẩm văn hóa. Từ nguồn lực di sản, có thể hình thành các sản phẩm nghệ thuật, du lịch văn hóa, thủ công sáng tạo, xuất bản, nội dung số và các dịch vụ văn hóa phù hợp.

Thứ sáu, xây dựng thương hiệu và thị trường. Sản phẩm văn hóa cần có câu chuyện, chất lượng, nhận diện thương hiệu và phương thức tiếp cận công chúng phù hợp.

Thứ bảy, tổ chức phân phối lợi ích. Cần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa cộng đồng, nghệ nhân, doanh nghiệp và các chủ thể tham gia.

Thứ tám, đánh giá và tái đầu tư cho bảo tồn. Một phần giá trị tạo ra cần được dành cho việc tu bổ, tư liệu hóa, truyền dạy, đào tạo thế hệ kế cận và duy trì môi trường thực hành di sản.

Đây là cách tiếp cận nhằm khắc phục tình trạng bảo tồn và khai thác di sản thiếu liên kết, đồng thời tạo ra cơ sở để hình thành những mô hình phát triển phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Mô hình quản trị cần được thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh theo đặc điểm từng loại hình di sản, tránh áp dụng máy móc hoặc đặt mục tiêu kinh tế lên trên yêu cầu bảo vệ giá trị văn hóa.

Hoàn thiện thể chế để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển

Muốn chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển, bên cạnh nỗ lực của cộng đồng và doanh nghiệp, cần có hệ thống chính sách đồng bộ, minh bạch và khả thi.

Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Luật đặt ra trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cộng đồng và cá nhân trong việc gìn giữ, phát huy di sản.

Từ yêu cầu thực tiễn, cần tiếp tục quan tâm đến các cơ chế hỗ trợ nghệ nhân, bảo vệ quyền và lợi ích của cộng đồng chủ thể, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực văn hóa, phát triển thị trường sản phẩm sáng tạo và tăng cường liên kết giữa nghiên cứu với thực tiễn.

Đặc biệt, cần có cơ chế để các tổ chức nghiên cứu, các nhà khoa học và chuyên gia văn hóa tham gia sâu hơn vào quá trình tư vấn, xây dựng mô hình quản trị và đánh giá hiệu quả các chương trình phát huy di sản.

Một chính sách tốt không chỉ giúp bảo vệ di sản trước nguy cơ mai một mà còn phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục sinh trưởng trong đời sống xã hội.

Đánh thức nguồn lực di sản - hướng đi cho phát triển bền vững

Việt Nam có lợi thế lớn về sự đa dạng văn hóa, chiều sâu lịch sử và hệ thống di sản phong phú. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng thương hiệu địa phương và nâng cao sức hấp dẫn của đất nước trong quá trình hội nhập.

Tuy nhiên, lợi thế chỉ trở thành nguồn lực khi được nhận diện đúng, quản trị hiệu quả và kết nối với nhu cầu phát triển của xã hội.

Trong tầm nhìn đó, cần thay đổi cách tiếp cận: từ tư duy bảo tồn riêng lẻ sang quản trị tổng thể; từ giới thiệu di sản đơn thuần sang sáng tạo sản phẩm văn hóa; từ khai thác giá trị trước mắt sang xây dựng chuỗi giá trị lâu dài; từ việc xem cộng đồng là đối tượng thụ hưởng sang xác lập cộng đồng là chủ thể của quá trình phát triển.

Đây không phải là sự chuyển đổi nhằm biến mọi di sản thành hàng hóa, mà là tìm kiếm phương thức để các giá trị văn hóa tiếp tục phát huy ý nghĩa trong điều kiện xã hội mới.

Với ThS. Nguyễn Danh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, hướng nghiên cứu quản trị phát triển công nghiệp văn hóa từ nguồn lực di sản đặt ra một vấn đề có ý nghĩa lâu dài: làm thế nào để những giá trị văn hóa được tích lũy qua hàng trăm, hàng nghìn năm không chỉ được lưu giữ mà còn có thể đóng góp thiết thực cho tương lai.

Đó cũng là hướng tiếp cận cần được thúc đẩy bằng nghiên cứu khoa học, thực tiễn quản lý và sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp cùng các chủ thể sáng tạo.

Bởi suy cho cùng, giá trị lớn nhất của di sản không chỉ nằm ở những gì chúng ta nhận được từ quá khứ, mà còn ở những gì chúng ta có thể gìn giữ, sáng tạo và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Đưa di sản từ ký ức quá khứ trở thành nguồn lực phát triển trong đời sống hôm nay - đó không chỉ là một thông điệp văn hóa, mà còn là một định hướng tư duy và hành động cho sự phát triển bền vững của đất nước.