Đền Chợ Củi: Lan tỏa giá trị di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ qua chương trình giao lưu thực hành năm 2026

Không gian giao lưu văn hóa trong mùa lễ hội

Sáng 10/11, UBND xã Nghi Xuân phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn Di sản Văn hóa Quốc gia tổ chức chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại đền Chợ Củi, nhân dịp lễ giỗ Quan Hoàng Mười năm 2026.

Đây là hoạt động nằm trong chuỗi sự kiện chào mừng Lễ hội đền Chợ Củi năm 2026, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương, đồng thời tạo điểm nhấn thu hút du khách thập phương về tham dự các hoạt động lễ hội.

Chương trình có sự tham gia của 26 nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy và các nhà hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tâm linh. Tại buổi giao lưu, các nghệ nhân và thanh đồng lần lượt thực hành những giá đồng được chuẩn bị công phu, thể hiện sự am hiểu về nghi lễ, khả năng diễn xướng và tinh thần trân trọng đối với những giá trị văn hóa truyền thống.

Trong không gian linh thiêng của đền Chợ Củi, các giá hầu đồng mang đến cho người dân và du khách những trải nghiệm văn hóa đặc sắc. Sự kết hợp giữa âm nhạc, hát văn, múa thiêng, trang phục, đạo cụ và nghệ thuật diễn xướng tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật dân gian giàu bản sắc.

Mỗi giá đồng có những đặc trưng riêng về âm nhạc, lời văn, trang phục và động tác trình diễn. Các yếu tố này không tồn tại tách biệt mà hòa quyện, bổ trợ cho nhau, tạo nên sức hấp dẫn của một loại hình thực hành tín ngưỡng có lịch sử lâu đời trong đời sống văn hóa người Việt.

Không chỉ là hoạt động dành cho những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng, chương trình còn mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận gần hơn với di sản, hiểu thêm về những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - di sản kết tinh bản sắc văn hóa Việt

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một di sản văn hóa phi vật thể có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần dân tộc. Di sản này phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và những khát vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc, no đủ của cộng đồng.

Năm 2016, UNESCO chính thức ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận quốc tế đối với những giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật và nhân văn được hình thành, bồi đắp trong quá trình phát triển của cộng đồng người Việt.

Trong hệ thống tín ngưỡng này, hình tượng người Mẹ giữ vị trí trung tâm, thể hiện sự tôn kính đối với các đấng linh thiêng gắn với tự nhiên, con người và cuộc sống. Từ đó, tín ngưỡng thờ Mẫu phản ánh khát vọng được che chở, bảo vệ, cầu mong sức khỏe, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no và sự bình an cho mỗi gia đình, cộng đồng.

Một trong những giá trị nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian với nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống. Hát văn, âm nhạc, múa, trang phục, đạo cụ và nghệ thuật diễn xướng cùng hiện diện trong thực hành nghi lễ, tạo nên không gian văn hóa tổng hợp có sức biểu đạt phong phú.

Đặc biệt, hát văn không chỉ giữ vai trò dẫn dắt các nghi lễ mà còn là một loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian mang giá trị thẩm mỹ riêng. Lời văn, làn điệu và nhịp phách góp phần chuyển tải những câu chuyện, hình tượng văn hóa, lịch sử và quan niệm nhân sinh được lưu truyền trong cộng đồng.

Bởi vậy, khi tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu, không thể chỉ nhìn nhận ở phương diện nghi lễ mà cần đặt trong tổng thể các giá trị văn hóa, nghệ thuật, lịch sử và tri thức dân gian. Đây chính là nền tảng tạo nên sức sống lâu bền của di sản.

Nghệ nhân, thanh đồng - chủ thể gìn giữ và trao truyền di sản

Đối với di sản văn hóa phi vật thể, cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo, thực hành và trao truyền. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, các nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy và những người am hiểu nghi lễ có vai trò quan trọng trong việc duy trì các giá trị truyền thống.

Họ là những người trực tiếp thực hành, nắm giữ tri thức về nghi lễ, thần tích, âm nhạc, lời văn, trang phục và nghệ thuật diễn xướng. Những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với di sản góp phần bảo đảm tính liên tục của các thực hành văn hóa trong đời sống cộng đồng.

Tại chương trình giao lưu ở đền Chợ Củi, sự tham gia của 26 nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy đã tạo điều kiện để những người thực hành tín ngưỡng gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và giới thiệu những nét đặc sắc trong từng giá đồng.

Đây cũng là dịp để công chúng nhận diện rõ hơn những yếu tố cấu thành nên di sản, từ nghi thức truyền thống đến nghệ thuật hát văn, múa thiêng và hệ thống trang phục mang tính biểu tượng.

Tuy nhiên, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc duy trì các hình thức thực hành. Điều quan trọng là phải giữ gìn được những giá trị văn hóa cốt lõi, bảo đảm tính chân thực, tôn trọng cộng đồng chủ thể và phát huy những yếu tố tích cực của tín ngưỡng.

Việc thực hành cần được đặt trong khuôn khổ phù hợp, tránh lợi dụng niềm tin tâm linh để trục lợi, thương mại hóa hoặc làm sai lệch ý nghĩa văn hóa truyền thống. Đây cũng là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm di sản được bảo tồn và phát huy một cách lành mạnh, bền vững.

Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được nuôi dưỡng trong cộng đồng

Đề cập đến ý nghĩa của chương trình, ThS. Nguyễn Danh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, Trưởng Ban tổ chức cho rằng việc tổ chức giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại đền Chợ Củi không đơn thuần là hoạt động giới thiệu một loại hình tín ngưỡng dân gian, mà còn là dịp để nhận diện, tôn vinh và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ông Nguyễn Danh Hòa, di sản văn hóa phi vật thể chỉ thực sự có sức sống khi được đặt trong chính môi trường văn hóa đã sản sinh, nuôi dưỡng và trao truyền nó. Đối với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, nghệ nhân, thanh đồng và cộng đồng thực hành giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ vừa là chủ thể gìn giữ, vừa là những người trực tiếp trao truyền hệ thống tri thức, nghi lễ, âm nhạc và nghệ thuật diễn xướng truyền thống.

Ông Nguyễn Danh Hòa nhấn mạnh, bảo tồn di sản không có nghĩa là chỉ lưu giữ những hình thức thực hành của quá khứ, mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện một cách tự nhiên, lành mạnh trong đời sống đương đại.

Muốn vậy, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn các giá trị truyền thống, phát huy vai trò của cộng đồng chủ thể, nâng cao nhận thức xã hội và tổ chức các hoạt động giới thiệu di sản phù hợp với đặc trưng văn hóa của từng địa phương.

Đặc biệt, việc phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu cần được thực hiện trên tinh thần tôn trọng bản sắc, bảo đảm tính chân thực của di sản, đề cao các giá trị nhân văn và kiên quyết tránh những biểu hiện lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, thương mại hóa hoặc làm sai lệch ý nghĩa truyền thống.

Theo ông Nguyễn Danh Hòa, những chương trình giao lưu thực hành như tại đền Chợ Củi có ý nghĩa thiết thực trong việc tạo cầu nối giữa các thế hệ nghệ nhân, người thực hành tín ngưỡng với công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Thông qua những hoạt động này, di sản không chỉ được nhìn nhận như một giá trị thuộc về quá khứ mà còn trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, thúc đẩy hoạt động văn hóa cộng đồng và quảng bá hình ảnh địa phương.

Ông cũng cho rằng, cần có cách tiếp cận rộng hơn trong công tác bảo tồn di sản, không tách rời bảo tồn với phát huy giá trị. Khi được nhận diện đúng, tổ chức thực hành phù hợp và gắn kết với đời sống xã hội, di sản có thể đóng góp tích cực vào phát triển văn hóa, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, mọi hoạt động khai thác giá trị di sản phải lấy việc bảo vệ bản sắc và quyền lợi của cộng đồng chủ thể làm nền tảng.

Từ bảo tồn di sản đến phát huy nguồn lực văn hóa địa phương

Trong bối cảnh đời sống xã hội ngày càng phát triển, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể đang đặt ra những yêu cầu mới. Di sản không thể chỉ tồn tại trong ký ức, tư liệu hay những không gian thực hành khép kín, mà cần được tiếp tục nuôi dưỡng, lan tỏa trong đời sống cộng đồng.

Những chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng như tại đền Chợ Củi góp phần tạo ra cầu nối giữa người nắm giữ di sản với công chúng. Thông qua trải nghiệm trực tiếp, người dân và du khách có thể hiểu rõ hơn về nguồn gốc, đặc điểm, giá trị nghệ thuật cũng như ý nghĩa nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Đối với địa phương, việc tổ chức các hoạt động văn hóa gắn với không gian di tích và lễ hội truyền thống còn mở ra cơ hội kết nối di sản với hoạt động du lịch, quảng bá hình ảnh vùng đất, con người và những giá trị văn hóa đặc trưng.

Tuy nhiên, phát huy di sản cần được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu, quy hoạch và quản lý phù hợp. Không nên xem di sản chỉ là phương tiện thu hút khách tham quan hay tạo ra các sản phẩm dịch vụ đơn thuần. Giá trị tinh thần, tính thiêng, bản sắc văn hóa và vai trò của cộng đồng phải luôn được đặt ở vị trí trung tâm.

Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết để chuyển hóa các giá trị di sản thành nguồn lực phát triển, trong đó cộng đồng vừa là chủ thể bảo tồn, vừa là đối tượng được hưởng lợi từ quá trình phát huy giá trị văn hóa.

Lan tỏa giá trị di sản trong chuỗi hoạt động lễ hội đền Chợ Củi năm 2026

Theo kế hoạch, chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại đền Chợ Củi diễn ra từ ngày 10 đến 12/11/2026. Đây là dịp để các nghệ nhân, thanh đồng, đạo quan gặp gỡ, giao lưu, thực hành và giới thiệu những giá trị cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đến với Nhân dân và du khách thập phương.

Tại chương trình, Nghệ nhân dân gian Trịnh Văn Ngọc, Thủ nhang đồng đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi (xã Đức Quang), thực hành giá hầu Quan Hoàng Mười, góp phần tạo nên điểm nhấn trong hoạt động giao lưu.

Việc tổ chức chương trình gắn với dịp lễ giỗ Quan Hoàng Mười tạo nên sự kết nối giữa thực hành tín ngưỡng với không gian văn hóa, tâm linh của lễ hội. Qua đó, những giá trị truyền thống được giới thiệu trong mối liên hệ với đời sống tinh thần của cộng đồng và nhu cầu tìm hiểu văn hóa của du khách.

Từ những làn điệu hát văn, tiếng đàn, nhịp phách đến trang phục và các động tác diễn xướng, chương trình mang đến góc nhìn sinh động về nghệ thuật thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Đằng sau mỗi giá đồng là những lớp ý nghĩa văn hóa được cộng đồng gìn giữ, trao truyền và tiếp tục bồi đắp.

Có thể khẳng định, giá trị của chương trình không chỉ nằm ở những hoạt động giao lưu trong ba ngày diễn ra sự kiện, mà còn ở thông điệp về trách nhiệm bảo tồn di sản. Khi nghệ nhân được tạo điều kiện thực hành, cộng đồng có cơ hội tiếp cận và thế hệ trẻ được khuyến khích tìm hiểu, di sản sẽ có thêm nền tảng để tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Từ không gian văn hóa đền Chợ Củi, những giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tiếp tục được lan tỏa, góp phần khẳng định sức sống của văn hóa truyền thống, tôn vinh bản sắc dân tộc và mở ra những hướng đi thiết thực trong bảo tồn, phát huy nguồn lực di sản phục vụ phát triển văn hóa bền vững.