Bác Ba Phi – người tạo nên phong cách truyện cười dân gian độc đáo của vùng đất U Minh, Nam Bộ

Nhắc đến văn hóa dân gian Nam Bộ, nhiều người không thể không nhớ đến bác Ba Phi – nhân vật gắn liền với những câu chuyện tiếu lâm có cách kể phóng đại độc đáo, giàu trí tưởng tượng và đậm chất hào sảng của người miền Tây.

Bác Ba Phi tên thật là Trần Long Phi, sinh năm 1884 tại Đồng Tháp. Trong những năm tháng cuộc sống nhiều biến động, ông tìm đến vùng rừng U Minh, Cà Mau để lập nghiệp. Ngày 3/11/1964, ông qua đời tại ấp Đường Ranh, xã Khánh Hải, huyện Trần Văn Thời. Vùng đất từng gắn bó với cuộc đời ông hiện có Khu Di tích Nghệ nhân dân gian Trần Long Phi, nơi lưu giữ dấu ấn về một nhân vật đặc biệt trong đời sống văn hóa Nam Bộ.

Điểm làm nên sức hấp dẫn của truyện bác Ba Phi chính là nghệ thuật kể chuyện. Từ một sự việc bình thường, qua trí tưởng tượng và cách liên tưởng bất ngờ, câu chuyện được đẩy lên những tình huống phi lý nhưng lại tạo cảm giác gần gũi, thú vị.

Tiếng cười trong các giai thoại ấy không đặt nặng sự châm biếm hay công kích cá nhân. Thay vào đó là nét hóm hỉnh, vô tư, phóng khoáng, thể hiện tính cách lạc quan của người dân vùng đất phương Nam.

Thế giới nhân vật trong truyện cũng mang đậm hơi thở U Minh. Từ cọp, nai, chồn, trăn, rùa, rắn đến những loài cây quen thuộc như tràm, tre, dừa, dây mây…, tất cả đều có thể trở thành chất liệu cho những tình huống hài hước.

Qua những câu chuyện tưởng tượng đầy bất ngờ, người đọc còn cảm nhận được bức tranh thiên nhiên phong phú, cuộc sống lao động và quá trình con người thích nghi với vùng đất hoang sơ. Bởi vậy, truyện bác Ba Phi không đơn thuần là chuyện gây cười mà còn chứa đựng những lát cắt về lịch sử khai phá vùng rừng U Minh.

Những người góp phần gìn giữ và phát triển truyện bác Ba Phi

Trong thời kỳ kháng chiến, những câu chuyện mang tên bác Ba Phi được truyền miệng rộng rãi trong các xóm làng, vùng căn cứ và chiến trường Nam Bộ. Cán bộ, chiến sĩ và người dân thường kể lại cho nhau nghe để tạo không khí vui vẻ, động viên tinh thần giữa những ngày tháng khó khăn.

Quá trình lưu truyền cũng khiến nhiều câu chuyện được bổ sung, biến đổi qua cách kể của từng người. Có những giai thoại được sáng tạo thêm từ đời sống thực tế rồi tiếp tục gắn với tên tuổi bác Ba Phi. Chính sự tiếp nối này đã góp phần hình thành một kho tàng truyện cười dân gian phong phú.

Trong số những người có đóng góp nổi bật cho việc sưu tầm, sáng tác và đưa truyện bác Ba Phi đến gần hơn với công chúng có nhà văn Anh Động (1941–2021).

Từng có hơn 15 năm sống và hoạt động tại Cà Mau, nhà văn Anh Động có điều kiện tiếp xúc sâu sắc với đời sống, văn hóa và những câu chuyện dân gian của vùng đất này. Qua những lần nghe kể, ông dần tích lũy các giai thoại, tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật và xây dựng hướng tiếp cận riêng đối với truyện bác Ba Phi.

Thay vì chỉ ghi chép những câu chuyện được truyền miệng, nhà văn Anh Động còn nghiên cứu cách xây dựng tình huống, sử dụng hình ảnh động vật, thực vật và khai thác yếu tố phóng đại. Trên nền tảng đó, ông sưu tầm những câu chuyện được lưu truyền, đồng thời sáng tác thêm tác phẩm mới theo tinh thần hài hước đặc trưng của bác Ba Phi.

Đây là đóng góp quan trọng trong quá trình chuyển những câu chuyện vốn tồn tại chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu thành các ấn phẩm văn học có khả năng lưu giữ và phổ biến lâu dài.
Từ những câu chuyện truyền miệng đến các ấn phẩm được nhiều thế hệ đón nhận

Năm 1976, truyện Con heo đi cày của nhà văn Anh Động lần đầu xuất hiện trên báo Văn nghệ Sài Gòn trong dịp Xuân. Đây được xem là một trong những dấu mốc đưa các sáng tác về bác Ba Phi đến với độc giả qua hình thức xuất bản.

Đến tháng 3/1977, ông hoàn thành tập sách Truyện vui bác Ba Phi. Tác phẩm sau đó được nhiều nhà xuất bản phát hành dưới các hình thức khác nhau, từ sách văn xuôi, truyện tranh đến những ấn phẩm nhỏ gọn.

Việc xuất bản và tái bản qua nhiều năm đã góp phần mở rộng đối tượng độc giả, giúp những giai thoại vốn quen thuộc với người dân Nam Bộ được biết đến rộng rãi hơn ở nhiều vùng miền.

Không dừng lại ở sách, năm 2014, nhà văn Anh Động hoàn thành kịch bản văn học phim Chuyện Ba Phi theo đặt hàng của Hãng phim Truyền hình TP.HCM (TFS). Cùng với đó, tác giả Mỹ Hồng, vợ nhà văn Anh Động, cũng từng triển khai dự án tiểu thuyết về nhân vật này, tiếp tục mở rộng không gian sáng tạo từ kho tàng truyện Ba Phi.

Những đóng góp của nhà văn Anh Động, Mỹ Hồng cùng nhiều người sưu tầm, nghiên cứu và sáng tác khác cho thấy sức sống đặc biệt của một loại hình truyện cười bắt nguồn từ đời sống dân gian.

Bảo tồn truyện bác Ba Phi – gìn giữ ký ức văn hóa vùng đất U Minh

Một đặc điểm đáng chú ý của truyện bác Ba Phi là sự tồn tại lâu dài thông qua hình thức truyền khẩu. Mỗi người kể có thể sử dụng cách diễn đạt, ngôn ngữ và khả năng hài hước riêng, khiến cùng một câu chuyện có thể xuất hiện với nhiều phiên bản khác nhau.

Điều này vừa tạo nên sức sống linh hoạt cho truyện dân gian, vừa đặt ra yêu cầu cần thiết về công tác sưu tầm, đối chiếu, tư liệu hóa và phân loại các giai thoại. Việc xác định rõ nguồn gốc, tác giả của những sáng tác được bổ sung về sau cũng có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm tính chính xác trong nghiên cứu và bảo tồn di sản.

Nhìn từ góc độ văn hóa, truyện bác Ba Phi là một hiện tượng đặc sắc của nghệ thuật trào phúng dân gian Nam Bộ. Giá trị của kho tàng này không chỉ nằm ở khả năng tạo tiếng cười mà còn ở những dấu ấn về thiên nhiên, con người, phong tục và hành trình khai phá vùng đất phương Nam.

Bảo tồn truyện bác Ba Phi vì thế không đơn thuần là lưu giữ những câu chuyện vui. Đó còn là cách gìn giữ một phần ký ức cộng đồng, phát huy vốn văn hóa dân gian và trao truyền nét hài hước, lạc quan của người Nam Bộ cho các thế hệ tiếp nối.

Từ một người nông dân gắn bó với rừng U Minh, bác Ba Phi đã trở thành biểu tượng văn hóa dân gian có sức lan tỏa rộng lớn. Những câu chuyện mang tên ông vẫn tiếp tục được kể, được nghiên cứu và sáng tạo, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam.