Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người đặt nền móng cho hành trình bảo tồn, phục hồi và phát huy những giá trị di sản văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc

Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.

Chương trình có sự tham gia của các nhà khoa học, nhà quản lý, văn nghệ sĩ và những người từng có thời gian gắn bó với ông Lê Hồng Dương. Đây là dịp nhìn lại chặng đường hoạt động, những đóng góp của ông đối với sự nghiệp xây dựng đời sống văn hóa, bảo tồn di sản và phát triển văn học nghệ thuật, đặc biệt tại vùng đất Kinh Bắc.

Tại hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết Ban tổ chức đã tiếp nhận 35 tham luận. Các bài viết được tuyển chọn, biên tập thành kỷ yếu, góp thêm tư liệu nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương.

Hai thập niên gắn bó với sự nghiệp văn hóa Hà Bắc

Sinh năm 1921 tại thôn Đỗ Xá, thị xã Bắc Ninh, ông Lê Hồng Dương tham gia hoạt động cách mạng từ năm 1945. Trong quá trình công tác, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí tại các tổ chức Đảng và chính quyền địa phương, trong đó có Bí thư Huyện ủy Gia Lâm, Bí thư Thị ủy Bắc Ninh, Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Bắc Ninh và Chánh Văn phòng Tỉnh ủy Bắc Ninh.

Giai đoạn 1963-1983, trên cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc, ông có nhiều đóng góp trong việc xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa, phát triển hoạt động nghệ thuật và gìn giữ các giá trị truyền thống của địa phương.

Một trong những dấu ấn nổi bật là quá trình khôi phục, phát triển phong trào Quan họ. Ông quan tâm đến việc phục dựng 49 làng Quan họ truyền thống, thành lập Đoàn Quan họ Bắc Ninh, đồng thời tạo điều kiện để các nghệ nhân trực tiếp truyền dạy dân ca cho lớp trẻ.

Cách tiếp cận này không chỉ hướng đến việc bảo tồn các làn điệu cổ mà còn chú trọng duy trì môi trường sinh hoạt văn hóa, phong cách diễn xướng và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Đây là những yếu tố quan trọng góp phần gìn giữ bản sắc của dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Với tranh dân gian Đông Hồ, ông Lê Hồng Dương cũng dành nhiều tâm huyết cho công tác sưu tầm, bảo vệ bản khắc gỗ, nghiên cứu kỹ thuật chế tác và hỗ trợ nghệ nhân duy trì nghề truyền thống.

Đáng chú ý, từ năm 1967, ông đã cùng cán bộ chuyên môn về địa phương, phối hợp với huyện Thuận Thành và xã Song Hồ khảo sát thực trạng làng nghề, tìm hiểu kỹ thuật làm tranh và trao đổi với các nghệ nhân về phương án khôi phục sản xuất.

Quan điểm bảo tồn được thể hiện qua việc chú trọng đồng thời cả sản phẩm, kỹ thuật chế tác, nguồn nguyên liệu và đội ngũ nghệ nhân. Đây cũng là những thành tố quyết định khả năng duy trì sức sống của một làng nghề truyền thống.

Tranh dân gian Đông Hồ sau này được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2025.

Phát triển văn hóa phải gắn với con người và cộng đồng

Bên cạnh Quan họ và tranh Đông Hồ, ông Lê Hồng Dương còn quan tâm đến việc bảo tồn múa rối nước, đồng ngư và các loại hình nghệ thuật dân gian khác.

Trong lĩnh vực văn hóa vật thể, ông chỉ đạo xây dựng các phương án bảo vệ, tu bổ và phục dựng đình, đền, chùa cổ có giá trị. Công tác xuất bản, biên soạn tài liệu về địa chí, văn hóa, nghệ thuật Hà Bắc cũng được chú trọng nhằm lưu giữ tư liệu phục vụ nghiên cứu và giáo dục truyền thống.

Một hướng hoạt động đáng ghi nhận khác là xây dựng lực lượng làm văn hóa chuyên nghiệp. Dưới sự quan tâm của ông, nhiều đoàn nghệ thuật được củng cố và phát triển, trong đó có Đoàn Dân ca Quan họ, Đoàn Kịch, Đoàn Chèo và Đoàn Tuồng.

Ông cũng góp phần vận động thành lập Hội Văn học Nghệ thuật Hà Bắc, tạo không gian tập hợp đội ngũ văn nghệ sĩ, khuyến khích sáng tạo và thúc đẩy đời sống văn hóa nghệ thuật tại địa phương.

Không dừng lại ở phạm vi trong nước, hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế cũng được ông quan tâm từ khá sớm. Trong những năm 1970, tranh Đông Hồ được phục hồi, giới thiệu ở nước ngoài, góp phần quảng bá nghệ thuật dân gian Việt Nam. Ông từng được Bộ Văn hóa giao làm trưởng đoàn nghệ thuật dân tộc Việt Nam tham gia biểu diễn tại Nhật Bản.

Với những đóng góp trong hoạt động cách mạng và sự nghiệp văn hóa, ông được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba và Bằng danh dự của UNESCO.

Những kinh nghiệm quản lý di sản còn nguyên giá trị

Tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, đề cập đến cách làm giàu tính thực tiễn của ông Lê Hồng Dương trong bảo tồn Quan họ.

Việc đưa diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc để học hát trực tiếp từ nghệ nhân được xem là một phương thức truyền dạy có ý nghĩa. Qua đó, người học không chỉ tiếp cận giai điệu, lời ca mà còn hiểu được phong cách thể hiện, lề lối sinh hoạt và những quy tắc văn hóa gắn với loại hình nghệ thuật này.

Theo góc nhìn của ông Đỗ Hồng Quân, việc quan tâm đến nghệ nhân và chuẩn bị đội ngũ kế cận là yếu tố quan trọng để di sản được duy trì trong đời sống cộng đồng, thay vì chỉ tồn tại thông qua các chương trình biểu diễn.

Ở góc độ quản lý văn hóa địa phương, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh, cho rằng những kinh nghiệm từ thời kỳ ông Lê Hồng Dương phụ trách ngành văn hóa Hà Bắc vẫn có ý nghĩa tham khảo đối với công tác bảo tồn di sản hiện nay.

Một trong những điểm đáng chú ý là khả năng nhận diện sớm những giá trị văn hóa cần được ưu tiên bảo vệ. Đối với Quan họ, hoạt động khảo sát, sưu tầm, ghi chép, ký âm và ghi âm các làn điệu được triển khai song song với việc nghiên cứu không gian văn hóa, phong tục và lề lối sinh hoạt tại các làng.

Đối với tranh Đông Hồ, việc khôi phục không chỉ tập trung vào những tác phẩm đã có mà còn hướng đến bảo vệ kỹ thuật làm tranh, nguồn lực nghệ nhân và môi trường sản xuất truyền thống.

Từ những kinh nghiệm đó, yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý di sản hiện nay là phải kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, tư liệu hóa, số hóa với bảo vệ không gian văn hóa và phát huy vai trò của cộng đồng. Các nghệ nhân, nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần có sự phối hợp để tạo thêm nguồn lực cho hoạt động bảo tồn.

Đưa di sản Kinh Bắc trở thành nguồn lực phát triển

Đề cập đến định hướng bảo tồn văn hóa tại Bắc Ninh, ông Trương Quang Hải nhấn mạnh việc đổi mới tư duy quản lý, xem di sản không chỉ là giá trị cần gìn giữ mà còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển bền vững.

Đối với dân ca Quan họ, nhiệm vụ trọng tâm là tiếp tục bảo vệ các làng Quan họ cổ, duy trì phong tục, lề lối sinh hoạt, không gian thực hành và vai trò của nghệ nhân. Việc tổ chức biểu diễn, liên hoan cần được đặt trong mối liên hệ với đời sống văn hóa cộng đồng.

Với tranh dân gian Đông Hồ, cần quan tâm hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề, bảo vệ không gian làng nghề, duy trì nguồn nguyên liệu truyền thống và tìm kiếm phương thức phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu xã hội.

Một hướng đi có nhiều tiềm năng là kết nối di sản với du lịch và công nghiệp văn hóa. Các giá trị lịch sử, di tích, di sản Phật giáo, không gian Quan họ, làng nghề, ẩm thực và lễ hội có thể được liên kết thành những tuyến trải nghiệm văn hóa đặc trưng của vùng Kinh Bắc.

Cùng với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ trong lưu trữ và quảng bá, hoàn thiện cơ chế hỗ trợ nghệ nhân và huy động nguồn lực xã hội sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản của công chúng.

Nhìn lại hành trình hoạt động của nhà văn hóa Lê Hồng Dương, có thể thấy một điểm xuyên suốt trong công tác bảo tồn là sự gắn kết giữa di sản, con người và môi trường văn hóa cộng đồng. Những giá trị ấy không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử văn hóa Hà Bắc mà còn gợi mở nhiều kinh nghiệm trong việc chuyển hóa nguồn lực di sản thành động lực phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương hôm nay.