Tháp Bình Thạnh ở Tây Ninh: Dấu tích kiến trúc cổ hơn 1.000 năm bên dòng Vàm Cỏ Đông

Nằm tại ấp Bình Phú, xã Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh, tháp Bình Thạnh được xem là một trong những công trình kiến trúc cổ tiêu biểu còn tồn tại ở khu vực Nam Bộ. Cùng với tháp Chót Mạt, đây là hai di tích dạng tháp gạch hiếm hoi còn giữ được hình thái tương đối nguyên vẹn sau nhiều thế kỷ biến động của tự nhiên và lịch sử.

Theo các nghiên cứu khảo cổ học, công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII-IX, thuộc giai đoạn hậu Óc Eo. Cụm di tích Bình Thạnh trước đây được cho là có nhiều hạng mục kiến trúc, song đến nay chỉ còn lại một ngôi tháp chính, trở thành nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử và văn hóa khu vực Nam Bộ.

Tháp Bình Thạnh có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 5 m, chiều cao gần 10 m. Điểm nổi bật của công trình là kỹ thuật ghép các viên gạch khít nhau, tạo thành khối kiến trúc bền chắc mà gần như không để lộ lớp chất kết dính. Phương pháp xây dựng này được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá có những nét tương đồng với kỹ thuật xây dựng một số tháp gạch cổ ở miền Trung.

Cửa chính của tháp quay về hướng Đông, sử dụng khung cửa bằng đá. Ba mặt còn lại được thiết kế dưới dạng cửa giả, kết hợp các cột ốp nổi và những chi tiết kiến trúc cách điệu. Mặc dù phần thân tháp được tạo hình khá giản lược, khu vực mái và hệ thống cửa giả vẫn thể hiện trình độ tạo tác tinh xảo của nghệ nhân thời bấy giờ.

Qua nhiều đợt khảo sát khảo cổ, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện tại khu vực này bộ Linga - Yoni bằng đá, biểu tượng gắn với tín ngưỡng thờ thần Shiva trong Ấn Độ giáo. Phát hiện này cho thấy ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với cư dân sinh sống tại vùng đất Tây Ninh từ rất sớm.

Không giống nhiều quần thể tháp cổ khác còn lưu giữ văn bia hoặc thông tin về người xây dựng, tháp Bình Thạnh đến nay vẫn chưa xác định được chủ nhân cụ thể. Tuy nhiên, căn cứ vào phong cách kiến trúc, hiện vật khảo cổ và niên đại của di tích, nhiều nghiên cứu thống nhất cho rằng công trình được hình thành trong thời kỳ chuyển tiếp sau khi Phù Nam suy yếu và Chân Lạp mở rộng ảnh hưởng xuống khu vực hạ lưu sông Mekong.

Trong bối cảnh đó, vùng Tây Ninh ngày nay nằm trên tuyến giao thương quan trọng với mạng lưới sông ngòi kết nối nhiều khu vực. Vì vậy, tháp Bình Thạnh được cho là không chỉ phục vụ hoạt động tín ngưỡng mà còn phản ánh sự tồn tại của một cộng đồng cư dân có tổ chức và đời sống văn hóa phát triển.

Một số giả thuyết khảo cổ cho rằng công trình có thể gắn với một trung tâm cư trú hoặc nhóm quý tộc địa phương trong hệ thống các cộng đồng chịu ảnh hưởng của Chân Lạp. Đồng thời, những điểm tương đồng về kỹ thuật xây dựng giữa tháp Bình Thạnh và một số công trình cùng thời ở miền Trung tiếp tục mở ra hướng nghiên cứu về quá trình giao lưu văn hóa giữa các khu vực trong lịch sử Đông Nam Á.

Theo dòng chảy lịch sử, cộng đồng cư dân từng xây dựng ngôi tháp dần biến mất, khiến công trình tồn tại trong thời gian dài giữa thiên nhiên trước khi được các nhà khảo cổ phát hiện và nghiên cứu. Từ đó, giá trị của di tích từng bước được nhận diện và đưa vào công tác bảo tồn.

Đến nay, tháp Bình Thạnh đã trải qua nhiều đợt tu bổ nhằm hạn chế tác động của thời tiết và quá trình xuống cấp. Dù phần mái không còn nguyên vẹn như ban đầu, nhiều chi tiết kiến trúc bằng gạch nung vẫn được bảo tồn, góp phần phản ánh nghệ thuật xây dựng và điêu khắc của cư dân cổ.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, tháp Bình Thạnh còn là minh chứng cho sự hiện diện của các dòng chảy văn hóa từng phát triển mạnh ở vùng hạ lưu Mekong. Di tích góp phần bổ sung tư liệu về quá trình giao lưu văn hóa, tôn giáo và thương mại tại Nam Bộ trong giai đoạn đầu Công nguyên và những thế kỷ tiếp theo.

Ngày nay, giữa không gian yên bình của vùng đồng bằng ven sông Vàm Cỏ Đông, tháp Bình Thạnh vẫn hiện diện như một chứng tích lịch sử đặc biệt, góp phần gìn giữ ký ức về một nền văn hóa đã từng phát triển rực rỡ trên vùng đất phương Nam.