Phú Lễ - nơi hội tụ bốn di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu, kết tinh bản sắc dân gian và truyền thống cách mạng của Ba Tri

Trong dòng chảy ấy, xã Phú Lễ nổi lên như một điểm nhấn đặc biệt khi là địa phương hiếm hoi hội tụ cùng lúc bốn di tích lịch sử - văn hóa quan trọng, gồm hai di tích cấp quốc gia là Đình Phú Lễ và Hát sắc bùa Phú Lễ, cùng hai di tích cấp tỉnh là Bia chiến thắng Ngã ba Cồn Qui và Khu di tích Bưng Lạc Địa. Mỗi di tích là một lớp trầm tích văn hóa - lịch sử, phản chiếu sinh động truyền thống yêu nước, tinh thần cộng đồng và sức sống bền bỉ của con người nơi đây.

Nổi bật giữa không gian văn hóa Phú Lễ là Đình Phú Lễ, một trong những ngôi đình cổ có quy mô lớn và kiến trúc đặc sắc bậc nhất vùng Nam Bộ. Không chỉ đơn thuần là một công trình tín ngưỡng, đình Phú Lễ còn là kho tàng văn hóa dân gian sống động, nơi kết tinh trí tuệ, bàn tay tài hoa và đời sống tinh thần phong phú của cư dân Việt trên vùng đất mới. Được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 7 (1826), ngôi đình được đánh giá là một trong những đình làng tiêu biểu, thể hiện rõ nét nghệ thuật kiến trúc truyền thống Nam Bộ trong quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa.

Từ xa xưa, trong dân gian đã lưu truyền câu nói: “Nhất Phú Cường, nhì Phú Lễ” để khẳng định tầm vóc và vẻ đẹp của hai ngôi đình lớn nhất Nam Bộ. Đình Phú Lễ gây ấn tượng bởi sự kết hợp hài hòa giữa phong cách điêu khắc dân gian thuần Việt với một số chi tiết trang trí chịu ảnh hưởng mỹ thuật phương Tây, tạo nên vẻ uy nghi, trang trọng mà vẫn gần gũi, sinh động. Những bức phù điêu, hoành phi, câu đối, tượng linh vật được chạm khắc tinh xảo trên nền gỗ quý, cùng hệ mái ngói cong vút phủ rêu phong thời gian, tất cả toát lên linh khí và chiều sâu lịch sử hiếm có.

Ngày 7-1-1993, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã xếp hạng Đình Phú Lễ là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Trải qua gần hai thế kỷ tồn tại, ngôi đình không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tâm linh của cộng đồng, nơi diễn ra nhiều lễ hội truyền thống lớn, tiêu biểu là lễ Kỳ yên, một trong những lễ hội đặc sắc bậc nhất của vùng Ba Tri.

Song hành cùng di sản kiến trúc, Phú Lễ còn được biết đến là vùng đất giàu sinh hoạt văn hóa dân gian. Bên cạnh thương hiệu rượu Phú Lễ trứ danh đã tồn tại hàng trăm năm, nơi đây còn lưu giữ nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như hò, lý, nói vè, nói thơ, hát bội, đặc biệt là Hát sắc bùa – một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, mang đậm dấu ấn lịch sử và tâm thức cộng đồng.

Theo các nhà nghiên cứu, Hát sắc bùa Phú Lễ có nguồn gốc từ vùng Trung Bộ, cụ thể là Quảng Ngãi, được truyền vào Phú Lễ khoảng thế kỷ XIX theo bước chân của các lưu dân đi khai hoang, lập nghiệp. Ban đầu, loại hình này mang tính nghi lễ rõ nét, gắn với các nghi thức cầu an, trừ tà, chúc phúc trong dịp Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, cùng với dòng chảy lịch sử, Hát sắc bùa dần vượt ra khỏi khuôn khổ tín ngưỡng để trở thành một hình thức trình diễn dân gian sinh động, phản ánh đời sống lao động, phong tục tập quán, thậm chí cả thời sự và chiến sự. Từ chức năng nghi lễ, Hát sắc bùa chuyển hóa thành phương tiện giải trí, giáo dục, tuyên truyền cách mạng hiệu quả trong cộng đồng.

Điểm đặc sắc của Hát sắc bùa Phú Lễ chính là sự kết hợp hài hòa giữa lời ca, điệu múa và âm nhạc dân gian. Mỗi đội hát thường có từ 4 đến 12 người, sử dụng các nhạc cụ truyền thống như đờn cò, sanh tiền, trống cơm, sanh cái. Lời ca chủ yếu theo thể thơ lục bát hoặc ngũ ngôn, có cấu trúc chặt chẽ với các phần mở đầu, chúc tụng, giải trí và kết thúc. Nội dung các bài hát phong phú, từ chúc tụng nghề nông, nghề mộc, nghề dệt vải đến phản ánh sinh hoạt đời thường của người dân.

Ngày 23-1-2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận Hát sắc bùa Phú Lễ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc sắc và sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật dân gian này trong đời sống đương đại.

Bên cạnh các giá trị văn hóa, Phú Lễ còn là vùng đất ghi dấu những trang sử hào hùng của cách mạng. Bưng Lạc Địa – vùng đất trũng hình lòng chảo nằm giữa các xã Phú Lễ, Phú Ngãi, Mỹ Nhơn và An Bình Tây – với hệ thống đìa, rạch chằng chịt và địa hình hiểm trở, đã trở thành căn cứ cách mạng vững chắc trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Từ những năm 1930, nơi đây đã là địa điểm trú ẩn, luyện quân, hội họp bí mật của các tổ chức cách mạng. Trong kháng chiến chống Pháp, đặc biệt năm 1947, căn cứ Lạc Địa là nơi xuất quân của lực lượng do đồng chí Đồng Văn Cống chỉ huy. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, mặc dù bị địch nhiều lần càn quét, rải chất độc hóa học và sử dụng hỏa lực mạnh nhằm triệt phá, quân và dân ta vẫn kiên cường bám trụ, biến vùng đất sình lầy thành “pháo đài” bất khả xâm phạm. Đây cũng là nơi trú quân, tập kết lực lượng trước ngày giải phóng hoàn toàn huyện Ba Tri vào tháng 4-1975.

Ngày 12-4-1995, Bưng Lạc Địa được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Hiện nay, khu vực này đang được quy hoạch theo hướng kết hợp phát triển kinh tế - xã hội, du lịch sinh thái và giáo dục truyền thống, phù hợp với mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu của địa phương.

Cùng với đó, Ngã ba Cồn Qui là địa danh gắn liền với hai chiến công vang dội, trở thành biểu tượng bất khuất của quân dân Phú Lễ. Tại đây, ngày 19-5-1947, quân ta đã phục kích tiêu diệt sáu xe quân sự Pháp, mở đầu cho chuỗi chiến thắng ở vùng Đông Ba Tri. Đến ngày 18-3-1964, một trận đánh lớn khác tiếp tục diễn ra, quân ta phục kích tiêu diệt toàn bộ Tiểu đoàn “Ó đỏ” của địch cùng ba cố vấn Mỹ, góp phần quan trọng vào việc giải phóng tám xã trong huyện.

Bia chiến thắng được dựng tại ngã ba, với hình ảnh người chiến sĩ xông pha trận mạc, cờ đỏ sao vàng tung bay trên nền xe quân sự bị thiêu rụi. Dù không cầu kỳ về hình thức, nhưng đây là không gian linh thiêng, nơi giáo dục truyền thống yêu nước và bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Việc xếp hạng Bia chiến thắng Ngã ba Cồn Qui là di tích cấp tỉnh không chỉ nhằm bảo tồn giá trị lịch sử mà còn khẳng định, tôn vinh tinh thần chiến đấu anh dũng của quân và dân Phú Lễ qua các thời kỳ.

Phát huy truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Phú Lễ đang nỗ lực gìn giữ, tôn tạo và nâng tầm các di tích quý giá, đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Bốn di tích lịch sử - văn hóa như bốn cột mốc thiêng liêng ấy không chỉ là niềm tự hào của riêng Phú Lễ, mà còn là tài sản vô giá của Ba Tri và của cả tỉnh, trở thành nguồn động lực tinh thần để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục phát huy truyền thống bất khuất, năng động, sáng tạo trong hành trình dựng xây quê hương ngày càng giàu đẹp.